Յիշէ/ Call to Mind- Գատըգիւղի Քաղաքային Ուղեցոյց

Խորհրդակցական մարմին։ Փրօֆ․ Տքթ․Թանայ Սըտքը Ույար (ԳԱՏՕՍ Գատըգիւղի Գիտութիւն Մշակոյթ եւ Արուեստ), Փրօֆ․Տքթ․ Եօրկօ Ստէֆանօբուլօս (Գատըգիւղի Յոյն Օրթօտօքս Համայնքի Եկեղեցիներու, Վարժարաններու եւ Գերեզմանի Հիմնարկ), Գրիգոր Ա․Քհնյ․ Տամատեան (Սուրբ Թագաւոր Հայոց Եկեղեցի), Էլի Առտիթի (Հէմտաթ Իսրայէլ Սինակօկի Հիմնարկ), Հարուն Նիյէկօ (հետազոտող, գրող)

Բնագրերու Հեղինակներ՝ Գաթէրինի Բրօքու Թիւրքէր, Սեւան Աթաօղլու, Մօիզ Կապայ
Տպագրութեան պատրաստողներ՝ Պուրճու Եըլմազ Կիւնտիւզ, Պաշաք Կիւնտիւզ
Էջադրութիւն՝ Սերտար Թան 

Թարգմանիչ՝ Սիրվարդ Մալխասեան

ԳԱՏՕՍ Գիտութիւն Մշակոյթ Արուեստ
2019, Գատըգիւղ Իսթանպուլ 

Սոյն հրատարակութիւնը պատրաստուած է Եւրոմիութեան նիւթական աջակցութեամբ։ Հրատարակութեան բովանդակութեան միակ պատասխանատուն է «Գատըգիւղի Գիտութեան, Մշակոյթի եւ Արուեստի Բարեկամներու Միութիւն»ը։ Հետեւաբար ընդգծելով այս պարագան, կը յայտնենք թէ հրատարակութեան մէջ տեղ գտած արտայայտութիւնները կարելի չէ ընկալել որպէս ցոլացումը Եւրոմիութեան, Թուրքիոյ Հանրապետութեան եւ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան Եւրոմիութեան Բաժնի Նախագահութեան տեսակէտներուն։

Յիշէ/ Call to Mind- Գատըգիւղի Քաղաքային Ուղեցոյց
Ներածութիւն՝ Թանայ Սըտքը Ույար………………………………………………………………………………………3
Յիշէ/ Call to Mind- Գատըգիւղի Քաղաքային Ուղեցոյցի Խորհրդականներէն……………………..4
Գատըգիւղի Յոյն Ուղղափառ Համայնքի Պատմական եւ Մշակութային Ժառանգութիւնը Եօրկօ Սթեֆանօբուլօս………………………………………………………………………………………………………….4
Ակնարկ Մը  Գատըգիւղի Հայ Համայնքի Պատմութեան - Գրիգոր Աւագ Քհնյ․ Տամատեան……………………………………………………………………………………………………………………………5 
Եէլտէյիրմէնիի մէջ Հրեաներու կենցարը եւ Հէմտաթ Իսրայէլ Սինակօկի Հիմնարկը -  Էլի Արտիթի…………………………………………………………………………………………………………………………………..6
Հայտարփաշա Եէլտէղիրմէնի. Պոլսոյ Հրեայ համայնքի ամենահին բնակավայրերէն մին
Հարուն – Նիյեկօ………………………………………………………………………………………………………………………6
Յիշէ/ Call to Mind- Գատըգիւղի Քաղաքային Ուղեցոյցի հեղինակներէն……………………………..7
Գատըգիւղի Պատմականը եւ Յոյներու Այս Շրջանի Մէջ Ներկայութիւնը Գաթէրինի Բրօքու Թիւրքէր…………………………………………………………………………………………………………………………………….7
Գատըգիւղի Մէջ Հայերու հետքերը - Սեւան Աթաօղլու………………………………………………………….8
Կորսուած Հրէական ժառանգութիւնը՝ Եէլտէյիրմէնի մասին- Մօիս Կապայ…………………..…10 
Յիշէ/ Call to Mind- Գատըգիւղ Քաղաքի Ուղի……………………………………………………………………….10
Կարեւոր Հաստատութիւններ……………………………………………………………………………………………….10
	Գատըգիւղ Մետրոպոլտարանը………………………………………………………………………………….10
Եկեղեցիներ, լուսաղբիւրներ եւ սինակօկներ……………………………………………………………………….11
	Այիա Էֆիմիա (Սրբուհի Եւփիմէ) Մետրոպոլտական Եկեղեցի……………………………….11
	Այիա Թրիատա Տաճար………………………………………………………………………………………………12
	Այիօս Եէորկիոս (Սուրբ Գէորգ) Եկեղեցի………………………………………………………………….12
	Այիօս Եօաննիս Խռիսօսթօմօս (Սուրբ Յովհան Ոսկեբերան) Եկեղեցի…………………..13
Այիօս Իկնաթիօս (Սուրբ Իգնատիոս Աստուածազգեաց Հայրապետ) .Գերեզմանատան Մատուր…………………………………………………………………………………………13 
	Գատըգիւղի Լուսաղբիւրները……………………………………………………………………………………13
Սուրբ Թագաւոր Հայոց Եկեղեցի……………………………………………………………………………….14
	Սուրբ Լեւոն Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի………………………………………………………………………..14
	Հէմտաթ Իսրայէլ Սինակօկ…………………………………………………………………………………………14
	Պէթ Էլ Սինակoկ………………………………………………………………………………………………………….15
	Նօթր  Տամ Տիւ Ռօզէր Ֆրանսական Կաթոլիկ Եկեղեցի…………………………………………15
Նօթր Տամ Տը Լ՚Ասսոմփսիոն (Աստուածամօր Վերափոխման) Ֆրանսական Կաթոլիկ Եկեղեցի……………………………………………………………………………………………………….15
	ՕԼ Սէյնթս Փրէսպիթէրյէն (Ամենայն Սրբոց Երիցական) Եկեղեցի………………………….16
	Թուպինի Եկեղեցի Անատօլուի Բողոքական Եկեղեցի……………………………………………..16
Գերեզմանատուներ……………………………………………………………………………………………………………….16
	Գատըգիւղի Յոյն Օրթօտօքս Գերեզմանատուն………………………………………………………16
	Գատըգիւղի Հայոց Գերեզմանատուն……………………………………………………………………….17
Գատըգիւղի Հրէից Գերեզմանատուն եւ Աճըպատէմի Հրէից Նահատակաց   Գերեզմանատուն………………………………………………………………………………………………………..17
	Գատըգիւղի Անգլիական Գերեզմանատուն………………………………………………………………17
Դպրոցներ
	Գատըգիւղի Յոյն Համայնքի Վարժարաններ……………………………………………………………18
	Արամեան Ունճեան Հայոց Վարժարան…………………………………………………………………….19
	Անարատ Յղութիւն Հայ Կաթողիկէ Վարժարան………………………………………………………19 
	Մխիթարեան Վարժարան……………………………………………………………………………………….…19
	Հայտարփաշա Հրեայ Համայնքի Վարժարան………………………………………………………….19 
Միութիւններ…………………………………………………………………………………………………………………………..20
	Մօտա Մշակութային Միութիւն (Մօրֆօթիքօս Սինտէզմօս Մօտիու)…………………..…20
	Արամեան Սանուց Միութիւն………………………………………………………………………………………20
Կէօզթէփէ Մշակութային Միութիւն…………………………………………………………………………..20
Թատրոններ եւ Շարժանկարի Սրահներ………………………………………………………………………………20
	Գատըգիւղի Թատրոն…………………………………………………………………………………………..…….20
	Ելտէյիրմէնիի Շարժանկարի Սրահ……………………………………………………………………………21
Առօրեայ վայրեր……………………………………………………………………………………………………………………..21
	Մօտա Փարք Ճաշարան (Գօչօ Ճաշարան)……………………………………………………………..…21
	Թօտօրիի Գինետունը………………………………………………………………………………………………….21
	Գատըգիւղ եւ Մօտայի Շուկայի Յոյն Խանութպաններ……………………………………………21
	Կիւլպէնկեան Ընտանիքի Տունը…………………………………………………………………………………23
	Շէքէրճեան Ընտանիքի Ապարանքը…………………………………………………………………………23
	Լազեան Ընտանիքի Ապարանքը/  Լօզանի Ակումբ………………………………………………..23
	Եէլտէյիրմէնիի մէջ յայտնի Հրէական բնակարաններ………………………………………………23
	Եէլտէյիրմէնիի մէջ հետք թողած Հրեաներ……………………………………………………………….24
Յիշէ/ Call to Mind- Գատըգիւղի Մատենագրութիւն։ Աւելի խոր աշխատութիւններու համար ներածութիւն……………………………………………………………………………………………………………..26

Ներածութիւն՝ Թանայ Սըտքը Ույար
ԳԱՏՕՍ Գիտութեան, Մշակոյթի, Արուեստի Բարեկամներու Միութիւնը՝ որպէս հասարակական կազմակերպութիւն, հիմնուած է 2000-ին, նպատակ ունենալով  քաղաքաբնակչութեան, մշակութային եւ արուեստի իրաւանց մարզերէն ներս գործելու առաջադրութեամբ։ Տարուած գիտական, մշակութային եւ արուեստի աշխատութեանց առընթեր, մեր գործունէութեան ծիրէն ներս տեղ գրաւեն նաեւ մանուկներ։
Մեր այս կազմակերպութիւնը, կազմութեան առաջին իսկ մէկ օրէն տեւաբար կեանքի կոչած է զանազան գործունէութիւններ, որոնցմէ մին կը հանդիսանայ «Քաղաքաբնակչութեան Զրոյցներ», որոնց միջոցաւ մեր միջնորդութեամբ ցարդ կարողացանք ի մի համախմբել գիտութեան, մշակոյթի եւ արուեստի մարզերու մասնագէտներն ու նոյն նիւթերով հետաքրքիր անձնաւորութիւնները։ Ջանացինք որպէսզի շրջանային բնակիչներ իրենց գիտելիքները զարգացնեն եւ փորձառութիւն ձեռք ձգեն մեր աշխատանք տարած նիւթերուն շուրջ։ Այս նպատակաւ ալ գոյացուցինք ու կը շարունակենք գոյացնել ենթահող մը, ուր թէ բանախօսներ եւ թէ ունկնդրողներ, առիթը կ՚ունենան փոխազդեցութեան տրամադրութեամբ մեկտեղուելու։
Մեր տարած կարեւոր աշխատութիւններէն մին է, «Մօտայի Ծովեզերքը երթեւեկի ճանապարհի չվերածուի» քարոզչութիւնը զոր կեանքի կոչեցինք «Մօտա Սէմթ Կիրիշիմի» անուն կազմակերպութեան եւ թաղի բնակչութեան աջակցութեամբ։ 2003-ին Գատըգիւղցիներու հետ միասնաբար կատարուած սոյն քարոզչական գործունէութիւնը ծառայեց իր նպատակին, արգելք հանդիսանալով Մօտայի ծովեզերքին երթեւեկի ճանապարհի վերածման։ Քարոզչական այս առաքելութեան հետեւեցան շրջապատի հետ առընչուած շատ մը միջազգային չափանիշով աշխատանքներ։ ԳԱՏՕՍ Գիտութեան, Մշակոյթի եւ Արուեստի հասարակական կազմակերպութիւն մը ըլլալու առընթեր,  այս աշխատութիւններով տիրացաւ նաեւ միջազգային հանգամանքի,  շրջապատի, կլիմայի  եւ ուժանիւթի մարզերէն ներս։ 
2001ին մասնակցած էինք Պալգանեան «Ecological Network»ի աշխատանքներուն։ Մանուկներու հետ իրականացուած աշխատանքի ընթացքին օրացոյց մը պատրաստեցինք նուիրուած «Պալգանեան երկիրներու մէջ առկայ բարեկամութիւն, խաղաղութիւն եւ շրջապատ» գլխարկմամբ։  Օրացոյցի նախապատրաստութեան շրջանին մենք տեսնելով գիտութեան եւ փորձառութեան ապագայ սերունդներուն փոխանցումի կարեւորութիւնը, իւրացուցինք նաեւ մանուկները մեր աշխատանքի մարզերուն մէջ ներգրաւելու գաղափարը։ 
ԳԱՏՕՍ Գիտութիւն Մշակոյթ Արուեստը 2004 էն ի վեր տեղ կը գրաւէ Եւրոմիութեան կազմէն ներս իրականացած Ոչ-կառավարական Կազմակերպութեանց Հարթակի, Շրջապատի եւ Կլիմայի Հարթակի ծրագրերուն մէջ։   Այսպէսով հնարաւորութիւնը կ՚ունենանք աշխարհի մէջ արձանագրուած զարգացումներուն նոյն ժամանակահատուածին մէջ հետեւելու եւ զանոնք  արժեւորելու։ 2015ին ներկայացուցինք որպէս դիտորդ մասնակցելու մեր դիմումը։ Ապա,  որպէս ՄԱԿի Կլիմայի Փոփոխութեան Համաձայնագրի (UNFCC) ծիրէն ներս ամէն տարի կազմակերպուող COPի մասնակցելու ընդունելութիւն գտած հասարակական կազմակերպութիւն, մեր աշխատութիւնները կը շարունակենք։ Նաեւ աշխատանք տարինք Թուրքիոյ մէջ հիմնուած Կլիմայի Ցանցի ծիրէն ներս։ Որպէս անդամ Սեւ Ծովեան Ոչ-Կառավառական Կազմակերպութեանց Համացանցին եւ Climate Action Europe (CAN Europe)ի, մօտէն կը հետեւինք նաեւ միջազգային մակարդակի վրայ արձանագրուած զարգացումներուն։ Այս աշխատութիւններու շնորհիւ մեր ձեռք բերած գիտելիքներն ու փորձառութիւնը իրենց անդրադարձը կ՚ունենան նաեւ Թուրքիոյ Շրջապատի Հարթակի ծիրէն ներս տարած մեր աշխատանքներուն վրայ։ 
Թուրքիոյ Շրջապատի Հարթակը՝ ԹԻՒՐՔՉԷՓ, որուն անդամ եւ համակարգողներէն ենք, հաստատուած է 2005ին։ Իր մէջ կը պարունակէ ինը Շրջանային Հարթակի ենթակայութեամբ եւ իր հետ կապ ունեցող բազում հասարակական կազմակերպութիւններ։ Ամէն տարի կանոնաւոր կերպով կը գումարենք մեր Ներկայացուցչական Ժողովը ժողովուրդին մօտ երկրի հարցերու նկատմամբ հետաքրքրութիւն յառաջացնելու, անոնց հետ մեր գիտելիքները բաժնելու եւ լուծումներ առաջադրելու առաջադրութեամբ։ 
Մշակոյթի եւ արուեստի մարզերու մէջ մեր ամենածաւալուն աշխատանքը այս տարի իրականացուցինք ՝՝Յիշէ՝։ Գատըգիւղի Մէջ Մշակութային Այլազանութիւն՝ (Hatırla: Kadıköy’de kültürel çeşitlilik’ (‘Call to mind: Cultural diversity in Kadıköy) խորագրեալ աշխատանքով։ Այս  աշխատութիւնը իրականացուցինք ժամանակակից  քաղաքաբնակչութեան մշակոյթի զարգացման աջակցելու, մշակութային ժառանգութիւնը պահպանելու, մշակութային յիշողութեան ապագայ սերունդներու  փոխանցումը ապահովելու եւ քաղաքային կեանքի մէջ միջմշակութային երկխօսութեան զարգացումին նպաստելու նպատակով։ Նախապատրաստութիւնները տեւեց շուրջ երկու տարի։ Քաղաքական կամ տնտեսական պատճառներով իրենց ապրած միջավայրներէն հեռացած Հայ, Յոյն եւ Հրեայ Գատըգիւղցիներու քաղաքամիջի հետքերուն հետեւեցանք շէնքերու վրայով։ Ճամբայ ելանք այդ գիտելիքները երիտասարդ սերունդներու փոխանցելու  փափաքով։ Եւ այս աշխատանքի կիրարկման ուղիով ունեցանք  շատ մը ճանապարհակից ընկերներ։ Շնորհակալութիւն կը յայտնենք բոլոր անոնց որոնք աջակցեցան այս միասնականութիւնը հաստատելու եւ շօշափելի արդիւնք ձեռք բերելու ուղղութեամբ։ 
Ինչպէս սկզբնաւորութեան նշեցինք «Քաղաքաբնակչութեան Զրոյցներ»ը ԳԱՏՕՍ Գիտութեան, Մշակոյթի, Արուեստի Բարեկամներու Միութեան կազմութենէն մինչեւ օրս շարունակուող գործունէութիւններէն մին է։ Ձեր ի ձեռին ունեցած ուղեցոյցը արդիւնքն է՝ «Հադըրլա։ Գատըքէօյտէ Քիւլթիւրէլ Չէշիթլիլիք» (Յիշէ. Գատըգիւղի Մէջ Մշակութային Այլազանութիւն) աշխատութեան ծիրէն ներս Մայիս ամսուայ ընթացքին կատարուած «Քաղաքաբնակչութեան Զրոյցներ՝՝ խորագրեալ ասուլիսներու շարքին, որոնց արձանագրութիւնները դիւանական բնագրերու բնոյթը կը կրեն։ Ուղեցոյցը իր լրման հասաւ Խորհրդակցական Մարմնի անդամներ՝ Եօրկօ Ստեֆանօբուլօս, Գրիգոր Աւագ Քահանայ Տամատեան, Էլի Առտիթի եւ Հարուն Նիյէկօի եւ Բնագրի Հեղինակներու Խմբակի անդամներ՝ Գաթէրինի Բրօքու Թիւրքէր, Սեւան Աթաօղլու եւ Մօիզ Կապայի ներդրումներով։ 
Գատըգիւղի մշակութային ժառանգութիւնը ի հարկէ միայն այս ուղեցոյցի պարունակութեամբ չէ սահմանափակուած։ Նկատելով որ մեր աշխատութեան բովանդակութիւնը կ՚ընդգրկէ Գատըգիւղցի Յոյները, Հայերը եւ Հրեաները, մասամբ ալ Լէվանդէնները, մեր ճանապարհորդութեան ուղեգիծը սահմանափակեցինք այս ուղղութեամբ։ Այս աշխատութիւնը իր  նմաններէն  կը տարբերի «Գատըգիւղի մատենագրութիւն» բաժինով։ Սոյն մատենագիտութիւնը կրնայ նախաքայլը հանդիսանալ աւելի խոր ուսումնասիրութիւններու։ Մատենագիտութիւնը կազմուած է գլխարկումներու ներքեւ. հանրագիտարաններ, յատուկ մատենաշարեր, ծրագրի հետ առընչուած ուսումնասիրութիւններ, աւարտաճառեր, վաւերագրական տեսաերիզներ, բոլորը դասաւորուած ժամանակագրական կարգով։ Լոյս ընծայուած օրինակին մէջ Գատըգիւղի հետ առընչուած հրատարակութիւններէն  միայն մէկ մասին կարելի եղաւ տեղ տալ։ Ամէն տարի մատենագիտութեան ծաւալը պիտի ընդլայնուի եւ այսպէսով ԳԱՏՕՍԻ համացանցի էջէն կարելի պիտի ըլլայ հասնիլ աւելի շատ յօդուածի։ 
Համացանցէն կարելի պիտի ըլլայ նաեւ հասնիլ ուղեցոյցի հետ միասին պատրաստուած քարտէսին։ Քարտէսի բովանդակութիւնը նաեւ պիտի ընդլայնի մեր աշխատութեանց մէջ խորացման եւ զարգացման զուգահեռ։ 
Կարճ խօսքով ձեզ կը հրաւիրենք ձեր ի ձեռին ունեցած ուղեցոյց մատեանի առաջնորդութեամբ կարճ ճամբորդութեան մը։ Ստորեւի հասցէները եւ համացանցի էջերու վրայ դրուած քարտէսը, «Քաղաքաբնակչութեան Վրայ Զրոյցներ»ու արձանագրութիւնները եւ «Գատըգիւղի հետ առընչուած  մատենագիտութիւնը» կարելի կ՚ըլլայ որպէս առաջարկներ ընկալել մեր այս ճամբորդութեան հետեւելի հետագայ քայլերու մասին։ Եւ այս նոր առաջարկներով կրնաք ձեր ներդրումը բերել ԳԱՏՕՍԻ Գիտութեան, Մշակոյթի եւ Արուստի գործունէութեանց եւ «Յիշէ Գատըգիւղ» անուն աշխատութեան։ 
ԳԱՏՕՍ- kados.org.tr

Յիշէ / Call to Mind – ԳԱՏԸԳԻՒՂ ՈՒՂԵԳԻԾԻ ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆՆԵՐԷՆ․․․

Գատըգիւղի Յոյն Ուղղափառ Համայնքի Պատմական եւ Մշակութային Ժառանգութիւնը–Եօրկօ Ստեֆանօբուլօս
Քաղկեդոն Ք․Ա․ 685 թուականին Յունաստանի Մեկարա քաղաքէն հասած գաղթականներու կողմէ կը կառուցուի եւ շուրջ 2700 տարուան պատմութեան ընթացքին Յունախօս ժողովուրդի մը հայրենիքը կ՝ըլլայ։ Այս ժողովուրդը Յ․Ք․առաջին դարէն յետոյ կ՝ընդունի Քրիստոնէութիւնը։ Բիւզանդական Կայսրութեան մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսի դէմ կարեւոր դիրքի տիրացած   Քաղկեդոնի Յունախօս եւ ուղափառ ժողովուրդը կ՝անուանուի Յոյն (Հոռոմ) որ կու գար Հռոմ բառի աղաւաղումէն։ 
Օսմանցիներ Քաղկեդոնը կը նուաճեն 1350-ին։ Երբ 1453ին Ֆաթիհ Սուլթան Մէհմէտ Կոստանդնուպոլիսը կը նուաճէ Քաղկեդոնը  իսլամական դատաւորին որ կը կոչուէր գատը,  կը նուիրէ որպէս ընծայ եւ այդ շրջանը յետոյ կը կոչուի Գատըքէօյ։ 
Գատըգիւղի մշակութային ժառանգութիւնը կը յենու Մահմետական Թուրք, Յոյն ուղափառ, Հայ եւ Հրեայ ժողովուրներու վրայ։ Ասոնց մէջ, ամէնահինն է Յոյն ուղափառ մշակութային ժառանգութիւնը ։ 
Ես ծնած եմ 1944-ին Գատըգիւղ, Մօտա թաղը։ Պապերս եւ տատերս այդ թուականին արդէն մահացած էին։ Ընտանեկան պարագաներէ  լսածներուս համաձայն մեծ հայրիկս Նիքօլա Սթէֆանօբուլօս մօտաւորապէս 1880-ի սկիզբները կը հաստատուի Մօտա թաղը եւ Մահմուտ Մուհթար Փաշայի ապարանքի ետեւի հողամասին վրայ տուն մը կը շինէ։ Այդ թուականներուն Գատըգիւղի Յոյն բնակչութիւնը 10.000-էն աւելի է եղեր։ Իսկ 1900-ական թուականներու սկիզբը այդ թիւը կը բարձրանայ 20.000-ի։ Օրուան Գատըգիւղի մետրոպոլիտ Գերմանոսի նախաձեռնութեամբ եւ Ձար Նիքօլայի միջամտութեամբ նոր եկեղեցւոյ մը շինութեան համար Սուլթան Ապտիւլհամիտէն հրովարտակ կը ստացուի։ Յոյն համայնքի առատաձեռն անդամներու նուիրատուութիւններով եւ Ձարին նիւթական աջակցութեամբ կը հիմնուի Օսմանեան շրջանին կառուցուած վերջին եկեղեցին՝ Այա Թրիատան (Սուրբ Երրորդութիւն), որ կը գտնուի  Պահարիյէ պողոտայի վրայ։ Յոյն համայնքի թիւին աճման առընթեր կրօնական կարիքներու բաւարարման համար շինուած հոյակապ եկեղեցին պաշտամունքի կը բացուի 1905ին։ 6-7 Սեպտեմբեր 1955ի դէպքերու ընթացքին մեծ վնաս կը կրէ։ Դէպքերու ընթացքին կը փճանայ նաեւ Ձարին կողմէ նուիրուած բիւրեղեայ մեծ ջահը։ 60 տարի յետոյ 2015 թուին ջահը նոյն ձեւի պահպանմամբ կը վերանորոգուի Գատըգիւղի Յոյն Ուղափառ Եկեղեցիներու Վարչութեան ջանքերով որուն ատնեապետի պաշտօնը կը վարեմ 1991-էն ի վեր։ Նոյն տարւոյ Զատկի տօնին եկեղեցին կը տիրանայ իր հին գեղեցիկ ու ներկայանալի վիճակին։ 
Տքթ․ Անասթասիոս Գ․ Եօրտանօղլուի կողմէ 2000-ին հրատարակուած ՝՝Antik Çağdan Günümüze Kadıköy Metropolitliği- (Գատըգիւղի Մետրոպոլտական Աթոռը. Հնագոյն Դարաշրջաններէն Մինչեւ Մեր Ժամանակները)  խորագրեալ ծաւալուն աշխատութիւնը Գատըգիւղի Մետրոպոլտական Աթոռի պատմութեան ամէնէն կարեւոր աղբիւրներէն մին է։ Այս գիրքի պատմածներուն յենելով կարելի է խօսիլ՝ կորսուելու վտանքին հետ դէմ յանդիման մնացած համայնքի մը անցեալի յաջողութիւններուն եւ  թողած մշակութային ժառանգութեան մասին, զանոնք յիշելով դրական կերպով եւ ապագայ սերունդներու փոխանցելու անհրաժեշտ առաջադրութեամբ։ 
Այս ուղեգիծը կը կեդրոնանայ օրըստօրէ նուազող Գատըգիւղի Յոյն համայնքի մշակութային ժառանգութեան վրայ ու կրնայ իրականացնել այդ փոխանցումը։ 
Յարգանօք

Ակնարկ մը Գատըգիւղի Հայ համայնքի պատմութեան Գրիգոր Ա․Քհնյ․Տամատեան
Գատըգիւղը ներկայիս բնակչութեան առումով Պոլսոյ ամէնաբազմամարդ եւ կրօնական, ուսումնական եւ հասարակական հաստատութիւններով զարգացած թաղն է։ Անցեալին Գատըգիւղ հողագործութեամբ զբաղող ձկնորսներու փոքրիկ գիւղ մըն էր։ Գիտենք որ հայեր հոն հաստատուելէ յետոյ յառաջացուցած են ուշագրաւ պատմութիւն մը։ Այս պատմութիւնը անբաժան մասնիկն է Գատըգիւղի պատմութեան։ 
Հանգուցեալ Տքթ․ Միւֆիտ Էքտալի կողմէ պատրաստուած եւ Գատըգիւղի Քաղաքապետարանի կողմէ հրատարակուած ՝՝Պիզանս Մէթրօբօլիւնտէ Իլք Թիւրք Քէօյիւ Գատըքէօյ՝՝ անուն աշխատութիւնը մեզի կը ներկայացնէ Գատըգիւղի հայ համայնքի մասին տուեալներ։
Սուրբ Թագաւոր Եկեղեցւոյ եւ համայնքի պատմութեան մասին մեր պրպտումներով ի ձեռին ունեցանք  նաեւ բաւականաչափ տուեալներ։ Լիլի Գօչի եւ Տքթ․ Իգնա Սարըասլանի հեղինակած  յուշամատեաններէն ստացանք  եկեղեցւոյ եւ երգչախումբի վերաբերեալ տեղեկութիւններ։ Անոնց կարգին կը յիշուի Վահրամ Պուրմաեանի անունը, որ ամփոփած է Արամեան Ունճեան Վարժարանի հարիւրամեայ պատմութիւնը։ 
Բացի Հայերէն հրատարակուած այս ուսումնասիրութիւններէն, աւելի ծաւալուն աշխատութեան եւ ուսումնասիրութեան արդիւնք ըլլալով հրատարակութեան պատրաստեցինք երկու աշխատասիրութիւն։ Ասոնցմէ առաջինն է «Յուշապատում, Գատըգիւղի Անցեալէն Հետքեր»՝ ՝(Անըլար, Գատըքէօյիւն Կէչմիշինտէն Իզլէր) խորագրեալ գիրքը, որ հրատարակութիւնն է Գատըգիւղցի Յովհաննէս Քալֆա Ստեփանեանի 1872 թուակիր յուշատետրին։ Այս հատորի մէջ ամփոփուած են թէ Գատըգիւղցի հայերու եւ թէ Մահմետական եւ Յոյն դրացիներու մասին տեղեկութիւններ եւ կ՝ընդգրկէ ԺԷ դարէն մինչեւ Ի դար ժամանակաշրջանը։ 
Իսկ մեր կողմէ գրի առնուած «Յուշամատեան Գատըգիւղի» (Գատըքէօյ Անը Գիտապը)՝ անուն հինգ հատորեայ աշխատութիւնը կը ցոլացնէ Գատըգիւղի հայ համայնքի զանազան երեսակները, համայնքային կարեւոր դէպքերը, կրօնական, ուսումնական, հանրային հաստատութիւնները եւ զանազան մարզերու մէջ հետք թողած անձնաւորութիւններու կենսագրութիւններն ու իրենց վաստակը։ 
Շնորհալութիւն կը յայտնենք Գատըգիւղի Գիտութիւն Մշակոյթ եւ Արուեստի Միութեան՝ ԳԱՏՕՍ-ի վարչութեան նախաձեռնութեամբ կազմակերպուած ՝՝Հադըրլա։ Գատըքօյտէ Քիւլթիւրէլ Չէշիթլիլիք՝՝ խորագրեալ միջոցառումը որ առիթ ընծայեց մեր այս աշխատանքներուն ծանօթացման ։ 
Ողջունիւ եւ յարգանօք

Ելտէյիրմէնիի մէջ Հրեաներու Կեանքը եւ Հէմտաթ Իսրայէլ Սինակօկը – Էլի Առտիթի
Եէլտէյիրմէիի մէջ Հրեաներու կեանքը կը սկսի 1800-ական թուականներու կէսերէն։ Այդ թուականներուն փոքրաթիւ  հրեայ հաւաքականութիւն մը  նախընտրած է այս թաղին մէջ բնակիլ։ Թաղի հրեայ բնակչութեան թիւը կը բարձրանայ 1872ի Քուզկունճուք Տաղ Համամի հրդեհէ յետոյ յառաջացած գաղթի պատճառաւ։ 1800-ական թուականներու վերջերը Հրեայ բնակչութիւնը կը հաշուէր 200 ընտանիք։ Այս թիւը 1921ին կը հասնի 450-ի։ Ներկայիս այդ թաղի հրեայ բնակչութեան թիւը նուազած է մինչեւ 2-3 ընտանիքի։  1950-էն յետոյ Մօտա թաղին մէջ հաստատուողներու առընթեր կը տեսնենք թէ հրեաներ ամառուան շրջանի համար կը նախընտրեն Ճատտէպօսթան եւ Սուատիյէի շրջանները։ 1974ին Վոսփորի կամուրջի բացման յաջորդող օրերուն Ճատտէպօսթան այլեւս կը դադրի միայն ամառանոց ըլլալէ ու հրեայ համայնքի անդամներուն համար կը սկսի ըլլալ մշտական բնակութեան վայր։ Երբ Ճատտէպօսթանի բնակչութեան թիւը կը բարձրանայ, զգալի կը դառնայ սինակօկի մը կարիքը եւ 1954ին Ճատտէպօսթանի մէջ կը բացուի Պէթ Էլ Սինակօկը որ ներկայիս ալ բաց է պաշտամունքի։ 
Թաղին մէջ կը գտնուի նաեւ Հրեայ համայնքի Ասիական ափի մէջ գործօն միակ միութիւնը՝ Կէօզթէփէ Մշակութային Միութիւնը։ 
Եէլտէյիրմէննի մէջ Հրեաներու կեանքը եւ անոր վերաբերեալ  յուշեր եւ վաւերագրերը գիրքի վերածուած են Գատըգիւղ Հէմտաթ Իսրայէլ Սինակօկի  100-ամեակի առթիւ պատրաստուած ՝՝Հայտարփաշատա Կէչէն 100 Եըլըմըզ՝՝ (Հայտարփաշայի Մէջ Մեր 100 Տարին) անուն աշխատասիրութեամբ։ 
Ներկայիս Հրեայ համայնքի մէկ երրորդը կը բնակի Պոլսոյ Ասիական ափին։ Համայնքս բացի սինակօկներէ ունի երիտասարդական միութիւն եւ մանկանց վարժարան։  Կը փափաքինք, երկար տարիներ ծառայութիւն մատուցած սոյն վարժարանը փոխադրել Եէլտէյիրմէնիի հին վարժարանի շէնքին մէջ որուն նորոգութիւնը ներկայիս լրանելու վրայ է։ 
Գատըգիւղ ապրող եւ օրըստօրէ բնակչութեան թիւը նուազող մեր համայնքը աւելի լաւ ծանօթացնելու եւ միասին ապրելու հարստութիւնը ներշնչելու առիթ ընծայող ՝՝Յիշէ։ Գատըգիւղի Մշակութային Զանազանութիւն՝՝ անուն ծրագրին համար ԳԱՏՕՍԻ կատարած աշխատանքին եւ ներդրումներուն շնորհակալութիւն կը յայտնենք։ 
Սիրով եւ յարգանօք

Պոլսոյ Հրեայ համայնքի ամենահին բնակչութեան կեդրոններէն «Հայտափաշա Եէլտէյիրմէնի» 
Հարուն Նիյէկօ 
19րդ դարուն Պոլսոյ դիմագիծը կը սկսէր փոխուիլ նոր թաղերու կազմութեամբ։ Հայտարփաշայի մէջ Եէլտէյիրմէնի եւ Մօտայի նման նոր թաղեր իրարու զուգահեռ կամ ուղղահայեաց կանոնաւոր փողոցներով, քարէ եւ մարմարիոնէ բարձրորակ բնակարաններով արդիական տեսարան մը կը պարզէին։  Հարստացող Պոլսոյ հրեայ համայնքի անդամներ Եէլտէյիրմէնին կը նախընտրէին այս արդիական տեսարանին պատճառաւ։ Իսկ Ռումանիոյ կամ Պուլկարիոյ նման երկիրներէն կամ Թօքատ եւ Սամսունի նման թրքական քաղաքներէն իրենց բոյնը լքելու պարտաւորուած Հրեաներ ալ  Հայտարփաշա Եէլտէյիրմէնին կը նախընտրէին Անատօլուի Երկաթուղիին  մօտիկութեան պատճառաւ։  
Անատօլուի երկաթուղիի բացումով Հայտարփաշան կ՝ըլլայ փոխադրութեան կարեւոր սկզբնակէտ մը։ Զինադադարի տարիներուն Պոլիսը գրաւող համաձայնական զօրքերը այդ շրջանի մէջ կը հաստատեն վրաններ եւ յաճախ կը կազմակերպեն մարզական խաղեր որոնք ըստ բաւականի թաղը կ՝աշխուժացնեն։ Այդ շրջանին  Վոսփորի Ասիական ափին Հրեաներու համար աչքառու բնակավայրերէն Սկիւտարի Պէլլա Վիսթա անունով յայտնի Տաղ Համամըի  բնակիչները, ինչպէս նաեւ Պաղլարպաշը, Քուզկունճուք շրջանի ժողովուրդը որպէս բնակչութեան վայր ընտրած են Հայտարփաշայի ամենաչքառու թաղամասերը՝ Եէլտէղիրմէնին եւ Թալիմհանէն։ 
Կը տենենք որ 1890-ին Հայտարփաշայի Հրեայ համայնքի թիւը  կը հասնի երկու հարիւր ընտանիքի։ Հրեայ ինքնութիւնը ծանօթացնելու եւ պահպանելու նպատակաւ համայնքը կ՝որոշէ մեծ եւ նոր սինակոկ մը կառուցել եւ Հէմտաթ Իսրայէլ Սինակօկը պաշտամունքի կը բացուի  3 Սեպտեմբեր 1899 Կիրակի օր, որ կը զուգադիպէր Հրէից նոր տարիին՝ Ռոշ հա-Շանա տօնին։ 
Հէմտաթ Իսրայէլ Սինակօկի երթիկին տակ կը գտնուի թէ կամաւոր աշխատող համայնքային վարիչներու եւ թէ շրջանի երտասարդներու կողմէ կառավարուող օժանդակութեան միութիւններ։ Հիւանդ կամ օժանդակութեան կարիքը ունեցող համայնքի անդամներու հետ կը հետաքրրրուէր Պիգոր Հօլիմ անուն օժանդակութեան կազմակերպութիւնը։ Ըստ Էլ Թիեմբօ թերթի Նոյեմբեր 1890 թիւին Հայտարփաշայի շրջանի մէջ կը գտնուէր նաեւ Jeune Union Litterarie de Haidar-Pacha անուն միութիւն մը։   
Եէլտէյիրմէնի ապրած յառաջացեալ տարիքի երէցներ իրենց հետ ունեցած զրոյցներուս ընթացքին պատմեցին որ 1920-ական թուականնրուն Հայտարփաշայի թաղին մէջ գոյութիւն ունէր Հրեայ համայնքի անդամներուն  օգնող Սիրգըլ Իսրաիլիթէ Օգնութեան Միութիւն (Circle Israelite İçtimai Yardım Derneği) անուն միութիւն մը։ Թաղին երիտասարդները ատենօք այդ միութեան երդիկին տակ կը հաստատեն գրադարան մը, հասարակութեան համար կը կազմակերպեն հանդէսներ եւ երաժշտական ներկայացումներ։ Երիտասարդութեան կողմէ հիմնուած այս բաժինի կը գործէ ՝՝Սիրգըլ Իսարիլիթէ Սեգշըն Լիթերարիէ՝՝Circle Israelite Section Litterarie անուան տակ։ Կար նաեւ Պար Գօհպա միութիւնը ուր երիդասարդներ մարզանք կ՝ընէին։ 
1890-ական թուականններուն Հայտարփաշայի Եէլտէյիրմէնի թաղամասին մէջ գործող Ecole Saint Euphemie Ֆրանսական Աղջկանց եւ Ecole Saint Louis Ֆրանսական մանչերու նախակրթարանները, գերմաներէն դասաւանդող Ecole Allemande եւ Ալիանդ Իսրաէլիէիի ազգային վարժարանը՝ Ecole Communale Israelite de Haidar-Pachaն ցուցիչներն են թաղի երիտասարդութեան մշակութային բարձր մակարդակին։ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմէն առաջ Ելտէյիրմէնիի Հրեայ եւ Քրիստոնեայ բնակչութեան թիւը աւելի բարձր էր համեմատութեամբ Մահմետականներու թիւին։ Բնական ըլլալով ալ թաղին գործօն վարժարաններէն երկուքը կաթոլիկներուն, մէկը Բողոքականներուն, մէկն  ալ Հրեաներուն ուսում կը ջամբէին։ Սոյն վարժարանները ունէին նախակրթարանի մակարդակ։ Այս վեց տարուայ վարժարաններու շրջանաւարտները կամ կը նետուէին կեանքի կամ ալ կը շարունակէին իրենց ուսումը Մօտայի Saint Joseph մանչերու կամ Notre Dame de Sion աղջկանց վարժարաններուն մէջ։ Իսկ Հրէից վարժարանի շրջանաւարտները Ֆրանսական հիւպատոսարանի մէջ քննութեան ենթարկուելէ յետոյ կը ստանային նախակրթարանի վկայական։ 
Պոլսոյ Ասիական ափի Հայտարփաշա ծովախորշի դէմի բլուրներու վրայ կառուցուած առաջին բնակարաններու տէրերը եւ վարձակալները ընդհանրապէս Հրեաներ էին։ Հանրապետութեան առաջին տարիներուն Եէտէյիրմէնիի բնակչութիւնը կը բաղկանար հաւասար թիւով Թուրքերէ եւ Հրեաներէ, իսկ կային նաեւ Յոյն եւ Հայ փոքրաթիւ համայնքներ եւս։ Թաղին դեղագործը, բժիշկը, պտղավաճառը, ձկնորսը, դերձակը եւլն. Հրեաներ էին։ Իսկ գալով սափրիչներուն. իւրաքանչիւր համայնք ունէր իր սափրիչը։ 
Շրջանի ժողովուրդին համար ամենէն կարեւոր վայրերէն էր մարգագետինները։ Անոնցմէ մէկը կը գտնուէր Հայտարփաշայի մէջ եւ կը կոչուէր Լա Պլանգէրիա, բայց աւելի յայտնի էր Իպրահիմաղա Չայըրը անունով։ Այս մարգագետինը այնքան հարուստ էր մարգարտածաղիկի տեսակով, որ մարգագետինը փոխանակ կանանչի, կարծես սպիտակ ծածկոցով մը ծածկուած կ՚երեւէր։ Հրեաներ շաբաթ օրերուն, որ իրենց սուրբ օրն է, սինակօկ կ՚երթային պաշտամունքի, ապա՝ արարողութեան աւարտին այդտեղի բացօդեայ սրճարանը կը լեցնէին բեռնիբերան։ Մարգագետիններու ճոխութիւնը երիտասարդներու համար մարզանքով հետաքրքրուելու առիթ կ՝ընծայէր։ 
Սկիւտարի Պէլլա Վիսթա շրջանի մէջ բարգաւաճ Հրեայ համայնք մը կ՚ապրէր։ Այս թաղամասին մէջ 1921-ին  պատահած հրդեհը ամէն ինչ հրոյ ճարակ դարցուցած էր։ Առանց տունի տեղի մնացած Հրեայ ընտանիքներէն շատեր,  մեծամասնութեամբ փոխադրուած էին Եէլտէյիրմէնի։ Այս հրդեհէն ճիշտ մէկ տարի յետոյ 27 Յուլիս 1922ին Եէլտէյիրմէնիի մէջ մեծ հրդեհ մը կը ծագի։ Հրդեհի ընթացքին 170 ը քարաշէն 280 շէնք հրոյ ճարակ  կը դառնան։ 300 հրեայ ընտանիք վնաս կը կրեն նաեւ ոմանք կը մահանան։ Հրդեհէ յետոյ շուրջ հազար ընտանիք անօթեւան կը մնան։ Սոյն հրդեհէն վերջ Եէլտէղիրմէնի թաղը ալ անգամ մը եւս վերականգնեցաւ։ 
Ես 1950-ին Եէլտէյիրմէնի ծնած, մանկութիւնս եu երիտասարդութիւնս այս թաղամասին մէջ անցուցած ըլլալով այդտեղի հարստութիւնը լիուլի շնչեցի։ Կը յիշեմ որ մանկութեանս օրերուն թաղի փողոցներուն մէջ մեր լսած լեզուն լատիինօն էր։ 60-ական թուականներուն թաղին Հրեայ բնակչութեան որպէս բնակավայր քաղաքի Եւրոպական ափը,  Մօտան եւ Ճատտէպոսթանը  նախընտրելը եւ մանաւանդ Saint Joseph լիսէէն շրջանաւարտ տղոց արտասահմանի համալսարաններուն մէջ բարձրագոյն ուսման հետեւելու նպատակով հեռանալը պատճառներ եղան որ հրեաներուն թիւը հետզհետէ նուազի եւ այսպէսով ներկայ կացութեան հասանք։ Կը կարծեմ որ այսօր թաղին մէջ միայն երկու կամ երեք հրեայ ընտանիք կ՝ապրի։ 

Յիշէ/ Call to Mind- Գատըգիւղի Քաղաքային Ուղեցոյցի հեղինակներէն
___________________________________________________________________

Գատըգիւղի պատմութիւնը եւ այս շրջանի մէջ Յոյներու ներկայութիւնը-
Գաթէրինի Բրօքու Թիւրքէր
Գատըգիւղի պատմութիւնը եւ այս շրջանի մէջ Յոյներու ներկայութիւնը ուսումնասիրելու համար պէտք է երթալ մինչեւ Ք․Ա 7րդ դար։ Հնագոյն ծովային ցեղերէն Փիւնիկեցիներու ծովային առեւտուրի ճամբու վրայ հիմնած Քաղկեդոն (Նոր քաղաք) քաղաքը, նոյն շրջանի մէջ երկու քաղաք հիմնած Մէկարացիներու ուշադրութիւնը կը գրաւէ։ Քաղկեդոնը իր պահպանուած դիրքին, մօտիկի Քաղկեդոն Գետին, լայնանիստ նաւահանգիստներու եւ Վոսփորի նեղուցի հարաւի մուտքին մերձաւորութեան պատճառներով բնակութեան համար ամէն հնարաւորութիւն ունէր։ Մէկարացիներ Ք․Ա 685-ին, այս վայրի մէջ հաստատուած քաղաքին տուին Քաղկեդոն անունը։ Անթիք Յունական քաղաքային կառուցուածքով այսինքն «բօլիս»ի դրութեամբ կառավարուող քաղաքի պարիսպները ներկայիս Պահարիյէ թաղին գտնուած փլուրի վրայ  հիմնուած Աքրոբոլը կը շրջապատէին։ Քաղկեդոնի հիմնարկութենէն 30 տարի վերջ Վոսփորի Եւրոպական ափի մուտքին մրցակից քաղաք հիմնողները նորէն եղած են Մակարացիները։ Բիւզանդիոն քաղաքը հիմնած Մակարացիներ Քաղկեդոնը ստորարագնահատելու համար անոր արժանի կը տեսնեն «կոյրերու երկիր» անունը։ 
Ք․Ա 6րդ դարուն քաղաքը կը թալանուի Պարսից թագաւոր Տարիուսի հրամանատարութեանբ հոնկէ անցնող բանակներու կողմէ։ Եւ իր կարեւորութիւնը կը կորսնցնէ երբ Նիկոմիդիոյ քաղաքը կը դառնայ Բիւթանիոյ Թագաւորութեան մայրաքաղաքը։
Յ.Ք. 74 թուին, քաղաքը Հռովմէացիներու դէմ երկար ատեն դիմադրութենէ յետոյ կ՚իյնայ եւ մաս կը կազմէ Հռովմէական հողերու։ Հռովմէացիները իրենց դիմադրող քաղաքին իբր պատիժ պարիսպները կը փլցնեն։ Քարերը որպէս շինանիւթ կը գործածուին 4րդ դարուն (368) կառուցուած Վալէնս (Պօզտօղան) ջրաբաշխ կամարներու շինութեան մէջ։ Հռովմէական շրջանին ծայրէ ի ծայր կառուցուած քաղաքը ներկայիս Հայտարփաշա կայարանի գտնուած տեղը կը փոխադրուի։ Բացի ձիարձակարանէն որ անբաժան մասնիկն է Հռոմէական քաղաքի աւանդութեան, կը կառուցուի թատրոնի սրահ, լայն պողոտաներ եւ հրապարակներ  (Ֆօրում) եւ երկու մեծ տաճար։ Տաճարներէն մին նուիրուած է չաստուածուհի Աֆրօտօթիի իսկ միւսը Աբօլլօնի։ 
Երբ Քրիստոնէութիւնը կը սկսի տարածուիլ Յ. Ք․առաջին դարուն, Հռովմի արեւելեան հողերուն վրայ լեզուն կըլլայ Յունարէն, իսկ կրօնքը՝ Քրիստոնէութիւն։ Եւ Հռովմէական պետական կառավարական դրութեամբ մէջտեղ կ՚ելլէ մշակոյթի բաղադրութիւն մը։ Յունա-Հռովմէական այս բաղադրական դրութեամբ կը ստեղծուի Արեւելեան Հռովմէական Կայսրութեան մշակոյթը։ Մինչեւ  Յ․Ք․7րդ դար Քաղկեդոն Արեւելեան Հռոմէական Կայսրութեան մայրաքաղաքի Անատօլեան ափի ամէնէն կարեւոր բնակչութեան վայրը կը հանդիսանայ։  Քաղաքը կը լքուի երբ կը սկսի Ավարներու, Պարսիկներու  եւ աւելի վերջ Արաբներու արշաւանքները եւ յարձակումները եւ ժամանակի ընթացքին կը դառնայ աւերակ։ 
Օսմանացիներ 1350-ին կը գրաւեն Քաղկեդոնը։ Իսկ 103 տարի յետոյ Ֆաթիհ Սուլթան Մէհմէտ կը նուաճէ Կոստանդնուպոլիսը եւ անիկա իբր նուէր Քաղկեդոնը կը շնորհէ Պոլսոյ Գատը Ճէլալզատէ Խըտըր Պէյի ու այդ թուականէն յետոյ կը կոչուի Գատըքէօյ։
ԺԶրդ, ԺԷրդ, ԺԸրդ նոյնիսկ ԺԹրդ դարու սկիզբը Պոլիս այցելած օտար ճանապարահորդներ իրենց արձանագրութիւններու մէջ Գատըգիւղը  կը ներկայացնեն որպէս լքուած, փոքրիկ գիւղ մը։ ԺԹրդ դարու կէսերէն սկսեալ Գատըգիւղի աճող բնակչութեան զուգահեռ Յոյն բնակչութեան թիւն ալ կ՚աճի։ Պոլսոյ գրաւումէն յետոյ գրեթէ աննշան նկատուած Յոյն բնակչութեան թիւը 1867-ին՝ 1.500, 20րդ դարու սկիզբին՝ 20.000, Հանրապետութեան առաջին տարիներուն՝ 15.000, 1968-ին՝ 1.000, 2000-ին՝ 750, իսկ ներկայիս՝ (2019) կը հաշուէ 100 հոգի։ Յիշեալ 100 հոգին Պոլսոյ միւս թաղերու մէջ բնակող Յոյներու հետ միասին կը շարունակեն ապրիլ, պահպանելու եւ ապրեցնելու ջանալով իրենց հաւատքը   Քրիստոնէութիւնը, պապերու կողմէ ստեղծուած մշակութային հարստութիւնները եւ իրենց մայրենի լեզուն որ այս հողերու վրայ կը խօսուի 2.700 տարիներէ ի վեր։ 

Հայեցի հետքեր Գատըգիւղի մէջ - Սեւան Աթաօղլու
Գատըգիւղի մէջ հայոց պատմութեան հետ հետաքրքրողներու համար միակ աղբիւրն է՝ Սուրբ Թագաւոր Հայոց եկեղեցիի հոգեւոր հովիւ եւ հետազօտող Արժ. Տ. Գրիգոր Աւագ Տամատեանի շուրջ տասը տարուան աշխատութեան արդիւնքը, որ է  «Յուշամատեան Գատըգիւղի» (2016) անուն աշխատասիրութիւնը։ Հինգ հատորէ բաղկացեալ եւ հայերէնով պատրաստուած աշխատասիրութեան թրքերէնի թարգմանութեան առիթ ընծայեց  ԳԱՏՕՍի նախաձեռնութեամբ  մշակուած «Յիշէ։ Գատըգիւղի մէջ մշակութային այլազանութիւն» խորագրեալ ծրագիրը։ Ծրագրի ներկայացման համար Գրիգոր Աւագ Քահանան թրքերէնով հանդէս եկաւ ներկայացնելով թաղի հայեցի հարստութիւնը։ Այս աղբիւրը ուղեցոյցի պատրաստութեան փուլին հայերու վերաբերեալ բաժնի խմբագրութեան համար ալ օգտակար հանդիսացաւ որպէս առաջնակարգ աղբիւր։ Հանրապետութեան եւ վերջին շրջաններու վերաբերեալ տեղեկութիւններ քաղելու առաջադրութեամբ կատարուցաւ ապրող վկաններու հետ զրոյցներ։ Այսպէսով պատրաստուեցաւ մեր ձեռքի Թրքերէն աղբիւրը։ 
Ինչպէս որ է Պոլսոյ Հայ համայնքի ընդհանուր վիճակը, Գատըգիւղի մէջ եւս հայ համայնքի կեանքը կը գոյատեւէ եկեղեցի, դպրոց եւ միութիւն եռանկեան մէջ։ Եկեղեցին որ կը գտնուի Գատըգիւղի շուկային մէջ, կը հանդիսանայ հայոց հասարակական կեանքի առաջին վայրը։ Սուրբ Թագաւոր Եկեղեցին, Մօտա Արամեան Ունճեան Վարժարանի եւ անոր կից վարժարանի սանուց միութիւնը կը շարունակեն իրենց կրօնական եւ հասարակական գործունէութիւնը։ 
Թաղին մէջ Հայոց ներկայութիւնը Յոյներու եւ թուրքերու չափ հին չէ։ Երբ կը նայինք Գատըգիւղի հայոց համայնքի պատմութեան, կը տեսնենք որ ամենահին բնակչութեան մասին կը տրուի  1657 թուականը։ Երեմիա Չէլէպի Քէօմիւրճեան իր օրագրութեան մէջ կը խօսի 30 Օգոստոս 1657 թուականին Գատըգիւղի մէջ հայ քահանայի մը գոյութեան մասին։ Բայց կ՚արձանագրէ նաեւ հայոց համայնքային կեանքի եւ եկեղեցիի մը չգոյութեան պարագան։ Երեմիա Չէլէպի, 1684ին լրացուցած «Պոլսոյ Պատմութիւն» աշխատասիրութեան մէջ երբ կը խօսի Գատըգիւղի մասին կը պատմէ հոն ապրող թուրքերը  եւ յոյները բայց չյիշատակէր հայ համայնքի եւ եկեղեցւոյ գոյութեան պարագաները։ Գիտենք որ այդ թուականներուն թաղին մէջ կ՚ապրէին քանի մը հայ։ Արձանագրուած է որ թաղին առաջին եւ յայտնի հայն է Յովհաննէս Քալֆա  Կիրակոսեան։ Կիրակոսեան Պոլսոյ զանազան թաղերու մէջ կատարած է մզկիթի նորոգութիւններ։ Աշխատած է նաեւ Սէլիմիյէ զօրանոցի  շինարարութեան գործածուած գերանները ապահովելու նպատակաւ։ 
Թաղին հայ բնակչութեան թիւը կը բարձրանայ եկեղեցւոյ առաջին կառուցմամբ։ Գատըգիւղի հայերը ԺԸ. դարու սկիզբը ունէին փոքրիկ եկեղեցի մը։  Պոլսոյ Հայոց Յովհաննէս Կոլոտ Պատրիարքի շրջանին տրուած շինութեան արտօնութեան եւ Կայսերական Հրովարտակին համաձայն եկեղեցին դարձեալ կը կառուցուի աւելի ընդարձակ կերպով եւ կ՚ընծայուի Սուրբ Կոյս Մարիամ Աստուածամօր անուան։ Սուլթան Մահմուտ Բ-ի գահակալութեան շրջանին Գատըգիւղի հայ համայնքը Կայսերական Հրովարտակով 1814 թուին կը տիրանայ իր նոր եկեղեցւոյ շէնքին։ Գիտենք որ 1855ին Գատըգիւղի հրդեհին կը վնասուի մօտաւորապէս 250 շէնք ներառեալ եկեղեցին եւ անոր կից՝ վարժարանը։ Նորոգութեան աշխատութիւնները կը սկսին 1857ին, իսկ պաշտամունքի կը բացուի 1858ին։ Յիշեալ թուականէն սկսեալ եկեղեցին կը կոչուի Սուրբ Թագաւոր։ 1936 եւ 1978ին կը նորոգուի։ 
Եկեղեցւոյ կից շինուած մանչերու եւ աղջկանց վարժարանները երբ անբաւարար կը մնան կը գնուի Մօտայի այժմու Արամեան Ունճեան վարժարանի շէնքին եւ շրջակայի հողամասը, ուր 1875ին կը կառուցուի քարուկիր շէնքը եւ կը սկսի ուսում ջամբել։ Ժամանակի ընթացքին այդ շէնքն ալ բաւարար չըլլար եւ կը փլցուի։ Բարերարներու նուիրատուութիւններով այժմու վարժարանի շէնքը ի հիմանէ կը կառուցուի եւ կը բացուի 24 Յունիս 1962ին։ 
Ստուգուած է որ անցեալի մէջ թաղը ունէր շուրջ 20 դպրոց որոնք այսօր գոյութիւն չունին։ Մեծամասնութիւնը կը կրէին հիմնադիրներու մականունները՝ Ֆէլէկեան, Մատաղեան դպրոցներ, Էտիլեան, Ֆերաճէճեան, Գարագաշեան, Հայտարփաշա Եէլտէյիրմէնի մանկապարտէզները, Էրէնգիւղի դպրոց, Մեզպուրեան Աղջկանց վարժարան, Սպենդիարեան վարժարան, Տիպար Կրթարան, Սուլթանեան վարժարան, Ասգանազեան Վարժարան, Պէրպէրեան Վարժարան, Մխիթարեան Վարժարան, Փալաքաշեան Աղջկանց Վարժարան, Դպրոցասէր Տիկնանց Ուսուցչաց Վարժարան, Պօյաճեան Աղջկանց Վարժարան, Սուրբիկ Աշճեան առաջին կարք Մօտէլիստութեան վարժարան անուններով ծանօթ այս վարժարանները 20րդ դարու սկիզբին գործած են որպէս թաղային կրթական հաստատութիւններ։ 
Գատըգիւղի Հայ համայնքի միութիւն եւ ընկերութիւներու նպատակներու մասին տեղեկութիւններ կը քաղենք հրատարկուած ուսումնասիրութիւններէն։ 1868-1930 թուականներու միջեւ կար 34  տարբեր միութիւն։ Միութիւն եւ ընկերութիւնները ընդհանրապէս կը գործէին ուսումնական, դպրոցներու օժանդակութեան, մշակութային եւ գեղարուեստական հանդէսներ կազմակերպելու, ընկերային օժանդակութեան,  մարզական նպատակներով։ 
Գատըգիւղի մէջ հայերու կողմէ հիմնուած ամենահին միութիւնը 1868ի Ջրհանկիրներու Միութիւնն է։ Ջրհանկիրները կը գործէին Սուրբ Թագաւոր եկեղեցւոյ հովանաւորութեան տակ որպէս հրշէջ խումբ։ Հրդեհի շիջման համար գործածելի անհրաժեշտ ջրհաններն  եւ խողովակները ապահովելու համար հարկաւոր գումարը կը վճարէր միութիւնը։ Երբ միութիւնը անզօր կը մնար եկեղեցւոյ թաղային խորհուրդը կը հասնէր նիւթական օժանդակութեամբ։ Գատըգիւղի ջրհանկիրներու վերջին ներկայացուցիչը Հայկազ Րէիզ -Հայկ Աբրահամ Աշըքեան-  կը մահանայ  22 Փետրուար 1956ին, 62 տարեկան։ Հիներ կը պատմեն թէ Հայկազ իր ջրհանը կը պահէր զաւկի մը նման։ Բայց անծանօթ կը մնայ թէ իր մահէն յետոյ ինչ եղած է այս ջրհանը։
Գատըգիւղի մէջ գործած է Արամեան անունը կրող չորս միութիւն։ Արամեան Սանուց Միութիւն (հիմնուած՝ 1886ին), Արամեան Երկսեռ Միութիւն (հիմնուած՝ 1922ին), Արամեան Կրթասէր Միութիւն (հիմնուած՝ 1927ին) եւ Արամեան Սանուց Միութիւն (հիմնուած՝ 1950-ին)։ Արամեան Սանուց Միութիւնը առաջին անգամ իր գործունէութեան կը սկսի Ճէմ փողոցի վրայ վարցուած ակումբի մը մէջ։ 1951ին Արամնեան վարժարանի կից լքեալ շէնքը նորոգուելով կը սկսի գործածուիլ որպէս միութեան հաւագավայր։ Միութիւնը ներկայիս իր գործունէութիւնը կը շարունակէ յիշեալ շէնքին մէջ։ 
Գատըգիւղի Հայոց առաջին գերեզմանատունը կը գտնուի Ալթըեօլ, Սուրբ Լեւոն Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ եւ Անարատ Յղութիւն Հայ Կաթողիկէ Վարժարանի (այժմ՝ Նազըմ Հիգմէթ Մշակութային Կեդրոն) դրացի հողամասին վրայ։ Քաղաքապետարանը, 12 Յուլիս 1892ին խստիւ կ՝արգիլէ հին գերեզմանատան մէջ թաղում կատարել։ Հասանփաշա, Ուզունչայըրի նոր յատկացուած գերեզմանատան մէջ առաջին թաղումը կը կատարուի 1 Օգոստոս 1892ին։ Գերեզմանատան մէջ կը հանգչին մշակոյթի, արուեստի, առեւտրական եւ ուսումնական  մարզերու մէջ գործունէութիւն ցոյց տուած յայտնի անձնաւորութիւններ։ Գերեզմաննոցը ներկայիս կը գործէ Սուրբ Թագաւոր եկեղեցւոյ իրաւասութեան ներքեւ եւ կը շարունակէ գործել, որպէս համայնքի հանգուցեալ անդամներու թաղման վայր։ 
Պաշտօնական անունով «Սուրբ Թագաւոր Հայոց եկեղեցւոյ, Արամեան Ունճեան Վարժարանի եւ Գերեզմանատան Հիմնարկ» ներկայացուցիչն է Գատըգիւղի հայ համայնքին։ Այս հիմնարկը կը հովանաւորէ կրօնական, կրթական եւ աղքատներու օժանդակութեան գործունէութիւնները Եկեղեցւոյ երդիկին տակ կը գործէ երգչախումբ, տիկնանց կազմ եւ աղքատախնամ մարմին։ Գատըգիւղի հայ բնակչութեան թիւը որոշապէս յայտնի չըլլալով հանդերձ եկեղեցւոյ տոմարին մէջ արձանագրուած կը գտնուին 5200 հոգի։ Արամեան Ունճեան Վարժարանին մէջ կ՝ուսանին շուրջ  180 աշակերտ, իսկ միութիւնը իր գործունէութիւնը կը շարունակէ 149 անդամով ։ 

Կորսուած Հրեայ ժառանգութեան մը՝ Եէլտէյիրմէնիի Մասին․․․Մօիզ Կապայ
2017ին Շապաթի օր մըն էր։ Հայտարփաշայի Հէմտաթ Իսրայէլ Սինակօկի մէջ ամէն շաբաթ հաւագուող, այս սինակօկի հետ զգացական կապեր հաստատած մարդոց հետ միասին ըլլալու, Եէլտէյիրմէնիի Հայտարփաշացի Հրեաներու հետ շնչելու համար նաւամատոյցէն իջայ,  ետեւի փողոցներէն սկսայ դէպի սինակօկ առաջնորդող ճամբայէն քալել։ Արարողութենէն եւ նախաճաշէն յետոյ Եէլտէյիրմինիի սիրահար Անրի Նիէկօյի հետ կը զրուցէինք որ ինք ՝՝Հայտարփաշատա Կէչէն Եիւզ Եըլըմըզ՝՝ անուն գրքին ամփոփումը ըրած էր։ Խնդրանքիս ընդառաջելով թաղին հրեայ ժառանգութիւնը ապագայ սերունդներու փոխանցելու համար մեր պտոյտին սկսած էինք տունէ տուն, թաղէ թաղէ։ Գարագիւղ, Խասգիւղ եւ Պալաթի նման այս տեղերն ալ ազնուականացման հոսանքէն ստացած էին իրենց բաժինը։ Կրնամ ըսել թէ թաղին մէջ ամէն քայլափոխին կարելի է տեսնել Հրեայ համայնքի ապրած բնակարաններու օրինակները։ Անցեալի մէջ ապրող բժիշկը, նպարավաճառը, դեղագործը եթէ նոյնիսկ այսօր ներկայ չ՝ըլլան, այս փողոցներու Հրեայ ժառանգութեան ծանօթանալը բաւարար էր այս թաղի հետ հոգեւոր կապ մը հաստատելու։ Իսկ անցեալ շաբաթ ստացած առաջին տեղեկութիւններս ընկերներուս հետ բաժնելու նպատակաւ պտոյտ մը կատարեցինք Գատըգիւղ-Եէլտէյիրցիմէնիի մէջ։ Մերթ տունի մը վրայ արձանագրուած գիրերէն, մերթ՝ շէնքերու ոճերէն անմիջապէս կը հասկնայինք որ հոն Հրեաներ ապրած էին։ Կարգ մը մարդիկ կը ջանային մոռացութեան տալ  Հրեաներու գոյութիւնը, որոնք այս հողերու վրայ կապրին 2500 տարիներէ ի վեր։ Որքալ ալ իրենց պէթօնէ անշունչ շէնքերու կառուցմամբ պարտադրեն Հրեաները մոոացութեան տալու  իրենց գաղափարը, այս քաղաքի սիրահար մենք քանի հոս ենք պիտի շարունակենք պատմել մեր գունագեղ Պոլիսը։ 
Կը ձօնենք Կալաթասարայ, Սէնթ Ժօզէֆ եւ Հրէից Լիսէի անմոռանալի ուսուցիչ հանգուցեալ Եօմթօվ Կարթիի, Գատըգիւղի Սինակոկի գործիչ, բարերար հանգուցեալ Սալամօն Սէվիշի, նաեւ այս թաղին սիրահարուածներու եւ այն բոլոր Գատըգիւղցիներու յիշատակին, որոնց անունը հոս կարելի չեղաւ յիշել։

Ուրկէ Եէլտէղիրմէնի եկանք
Հրեաներու 1597էն սկսեսլ բնակութիւն հաստատած թաղը, Սաֆիյէ Սուլթանի հրամանաւ եւ Ենի Ճամիի շինութեան պատճառաւ պետութեան կողմէ ապասեպհականացուի։ Հրեաներու մեծամասնութիւնը կը հաստատուի Ոսկեղջիւրի հարաւային եւ հիւսիւսային ծովեզերեայ շրջանները, դէպի  Խասգիւղ, Պալաթ եւ Քաղըթհանէ ։ Հրեայ համայնքը ժամանակի ընթացքին հոնկէ կը փոխադրուի Գարագիւղ։ Բայց այս անգամ ալ ժանտախտի համաճարակի պատճառաւ կը փոխադրուի դէպի Օրթագիւղ եւ Քուղկունճուքի Տաղ Համամ կոչուած թաղը։ Իսկ 1872 թուակիր Քուղկունճուք Տաղ Համամ հրդեհը պատճառ կ՝ըլլայ դէպի Եէլտէղիրմէնի լուրջ գաղթի մը։ Յիշեալ թուականէն առաջ Հրեաներու այս թաղամասի մէջ հաստատութիւնը նախընտրելի էր։ Հրեալ բնակչութիւնը 1800-ական թուականներու վերջաւորութեան կը  հաշուէր 200 տուն, որ 1921ին կը հասնի 450 տունի։ Իսկ ներկայիս թաղի հրեայ բնակչութիւնը կը հաշուէ  քանի մը ընտանիք միայն ։ 

Յիշէ/ Call to Mind -Գատըգիւղ Աւանի Ուղեգիծ
__________________________________________________________

Կարեւոր Հաստատութիւններ 
Գատըգիւղի Մետրոպոլտական Մայր Եկեղեցին 
Գատըգիւղի եւ շրջակայքի եկեղեցական վարչութեան մետրոպոլտական մակարդակի բարձրացումը կ՝իրականանայ Չորորդ Տիեզերական Ժողովի ընթացքին (Ք․Յ․ 451)։ Բիւզանդական շրջանին Գատըգիւղի մէջ մետրոպոլտական շէնքի մը գոյութեան վերաբերեալ արձանագրութեան մը չենք հանդիպիր։ Իսկ Օսմանեան շրջանին համար կը պատմուի թէ Գատւգիւղի մետրոպոլիտը երբեմն կը բնակէր Պօսֆօրի Ասիական ափին՝ Սկիւտար, Քուզկունճուք, Շիլէ երբեմն ալ Ֆէնէր կամ Հէյպէլի Կղզի։ Ըստ աղբիւրներու առաջին մետրոպոլտական կացարանը 1794 ին ծախու առնուած շէնքն է։ Սոյն շէնքը ներկայիս իր գոյութիւնը կը շարունակէ եւ կը գտնուի Գատըգիւղի նոր նաւամատոյցի մօտ, որուն ներքեւի  մասը  կը գտնուի Պամպի Քաֆէն։
1905ին, օրուան Գատըգիւղի մետրոպոլիտը Կերմանոս, Պահարիյէի մէջ Քէօսէօղլու Փաշայ ապարանքի կանանոցի բաժինը կը հաստատուի նախ վարձակալ, յետոյ շէնքը իր անձնական միջոցներով ծախու կ՝առնէ եւ կը նուիրէ Մետրոպոլտութեան որպէս մետրաբոլտի կացարան գործածութեան համար։ Իսկ ապարանքի հիւրանոցի բաժինը ծախու կ՚առնէ Սիւրէյյա Փաշան։ Պահարիյէի Սիւրէյյա Օբէրայի շէնքին կից փայտաշէն կառոյցը Օսմանեան ապարանքի ճարտարապետութեան վերջին օրինակն է։ Ընդարձակ պարտէզի մէջի այս շէնքին շինութիւնը իրականացած է  ԺԸ. դարուն։ 

Եկեղեցիներ, Լուսաղբիւրներ եւ Սինակոկներ
Այիա Էֆիմիյա Մետրոբոլտական Եկեղեցի
Սրբուհի Էֆիմիյա (Սրբուհի Եւփիմէ Կոյս) Եկեղեցին կը գտնուի Գատըգիւղի շուկային մէջ։  Բիւզանդական շրջանին նոյն տեղը կը գտնուէր Սուրբ Վասսի Վանքի եկեղեցի մը։ ԺԷրդ դարու սկիզբը Քրիստոնեայ ժողովուրդը աւերակ վիճակի մէջ գտնուող այս եկեղեցին կը սկսի գործածել Սրբուհի Եֆիմիայի անուան ընծայելով։ Եկեղեցին 1694 թուի նորոգութենէն յետոյ 1830-ին կատարուած  հիմնական վերանորոգութիւններով եւ լրացումներով  կը հասնի այսօրուան վիճակին։ Իսկ վերջին նորոգութիւնը կը կատարուի 1993 թուին։ 

Այիա Թրիատա (Սուրբ Երրորդութիւն) Տաճարը 
Երբ Յոյն բնակչութիւնը ԺԹրդ դարու երկրորդ կէսին կը սկսի աճիլ, բնակութեան վայրը Գատըգիւղի քարաբի շրջանէն կ՚ընդարձակուի դէպի Պահարիյէ եւ Մօտայի կողմը։ Հոս հաստատուած Քրիստոնեայ բնակչութեան հոգեւոր կարիքները դիմագրաւելու համար, այսօրուան եկեղեցւոյ տեղը կը կառուցուի եկեղեցի մը։ 1887 ին կառուցուած փոքր փայտաշէն եկեղեցին հեռու էր Իրդ դարու սկիզբը աճած բնակչութեան կարիքները դիմագրաւելու։ Նոյն թուականներուն կ՚որոշուի նոր եւ մեծ եկեղեցի մը կառուցել, համայնքի երեւելիներու նուիրատուութիւններով եւ ժողովուրդէն հաւաքուած գումարներով ։ 
Եկեղեցւոյ ճարտարապետն է Վէլիսսարիօս Մարքօբուլօս։ Եկեղեցին պաշտամունքի կը բացուի 10 Ապրիլ 1905ին Գատըգիւղի Մետրոպոլիտ Կէրմանօսի ձեռամբ։ Կէրմանօս Ե, որ բարձրացած էր Պոլսոյ Յունաց Պատրիարքական Աթոռին, 1918ին, իր վախճանումէն յետոյ կը թաղուի Այիա Թրիատայի պարտէզի հոյակապ դամբարանին մէջ։ 

Այիօս Եէօրկիօս (Սուրբ Գէորգ) Եկեղեցի 
Եկեղեցին, Եէլտէղիրմէնի թաղի Գարաքօլհանէ պողոտայի  վրայ կը գտնուի, որ   ընծայուած է Սուրբ Գէորգի անուան։ Առաջին փոքրիկ փայտաշէն եկեղեցին կառուցուած էր սինակօկի մը հիմքերու վրայ։ Եկեղեցւոյ զանգակատունը, նոյն թուականներուն Հայտարփաշա Կայարանի շինութեան մէջ աշխատող յոյն գործաւորներու կողմէ երկաթուղիի երկաթները գործածուելով կը շինուի։ 
20րդ դարու սկիզբները երբ Քրիստոնեայ բնակչութեան թիւը կ՚աճի, ժողովուրդի կարիքներու գոհացման նպատակաւ հին եկեղեցւոյ տեղը շինուած դպրոցը 1919ին կը վերածուի եկեղեցիի։ 
Փայտաշէն եկեղեցին 1958-1961 թուականներուն կը վերաշինուի։ 

Այիօս Եօաննիս Խռիսօսթօմօս (Սուրբ Յովհան Ոսկեբերան) Եկեղեցի
Սուրբ Եօաննիս Խռիսօսթօմօս Եկեղեցին (Սուրբ Յովհան Ոսկեբերան) որ կը գտնուի Գալամըշ թաղի Իսքէլէ Փողոցի վրայ, Պոլսոյ արեւելեան ափին Յոյն համայնքի գործածած վերջին եկեղեցին է։ Պօսթանճը, Մալթէփէ, Գարթալ, Բէնտիք, Պագգալքէօյ, Փաշաքէօյի նման թաղերու եկեղեցիները 1924 էն վերջ համայնքի չգոյութեան պատճառաւ անգործածելի կը դառնան։ Այդ թուականէն յետոյ Գալամըշ կ՝ըլլայ Պոլսոյ Յոյն Օրթօտօքս Եկեղեցւոյ հոգեւոր իրաւասութեան արեւելեան սահմանը։ 

Այիօս Իկնաթիոս (Սուրբ Իգնատիոս Աստուածազգեց Հայրապետ) Գերեզմանատան Եկեղեցին 
Եկեղեցին կը գտնուի Հասանփաշա թաղի Ուզունչայըր կոչուած վայրը, Գատըգիւղի Յոյն Օրթօտօքս Գերեզմանատան մէջ։ Ընծայուած է Սուրբ Իգնատիոսի։ Եկեղեցւոյ արտաքին տեսքը կը կրէ Ռուսական եկեղեցիներու մասնայատկութիւնները։ 

Գատըգիւղի Լուսաղբիւրները
Յունական եկեղեցւոյ ներքեւ կը գտնուին աղբիւրներ որոնք կ՚ունենան բուժիչ յատկութիւններ եւ կը կոչուին այազմա, որ կը նշանակէ սուրբ ջուր։ Լուսաղբիւրները ընդհանրապէս կը գտնուին եկեղեցիներու նարթէքս կոչուած բաժնին մէջ։ Կրնան գտնուիլ նաեւ եկեղեցիէն բոլորովին անկախ բայց առնուազն եկեղեցիի նման սուրբ կառոյցի մը մէջ։ Լուսաղբիւրները Իսթանպուլի մէջ ոչ միայն Յոյներ, այլ նաեւ այլակրօն ժողովուրդներ այցելութեան կը փութան։ Այս մէկը հետեւանքն է զանազան ժողովուրդներու դարաւոր համակեցութեան։ 
Գատըգիւղի եկեղեցիներէն Այիա Էֆիմիայի նարթէքսին մէջ կը գտնուի Այիա Բարասքէվի (Սուրբ Ուրբաթ) Լուսաղբիւրը։ Կը հաւատան թէ ջուրը կը բուժէ աչքի հիւանդութիւնները։ 
Այիա Թրիատա Եկեղեցւոյ նարթէքսի մէջ գտնուող Այիա Էքաթէրինի (Սրբուհի Կատարինէ) Լուսաղբիւրի աւազանին ջուրը կը բերուի, Մօտայի մէջ նոյն սուրբի անուան ընծայուած լուսաղբիւրի աղբիւրէն։ 
Գալամըշի Այիօս Եօաննիս Խռիսօսթօմօս եկեղեցւոյ նարթէքսի մէջ կը գտնուի Այիօս Եօաննիս Բրօտրօմօս (Յուրբ Յովհաննու Կարապետ) լուսաղբիւրը ։
Այա Էքաթէրինի Լուսաղբիւրը գրեթէ ամէն Գատըգիւղցիի ծանօթ է եւ բարեպաշտական այցելութեան վայր մըն է։ Սրբուհի Էքաթէրինիի ընծայուած այս փոքրիկ աղբիւրը կը գտնուի Մօտա թաղի մէջի Մօտա Փարք Գօչօ ճաշարանին ներքեւը։ 

Սուրբ Թագաւոր Հայոց Եկեղեցի 
Եկեղեցին ընծայուած՝ Սուրբ Կոյս Մարիամի անուան 14 Յունուար 1721-էն առաջ կը բացուի պաշտամունքի։ Կը վնասուի 1855-ի հրդեհէն։ Նորոգութենէն յետոյ կը բացուի պաշտամունքի 30 Սեպտեմբեր 1858ին։ Սոյն թուականէն յետոյ կ՚անուանուի Սուրբ Թագաւոր Եկեղեցի։ Եկեղեցին 1936 եւ 1978 տարիներուն կը նորոգուի։  Կառուցուած է հայկական դասական ճարտարապետութենէ տարբեր ոճով  մը։ Հոգեւոր  գործունէութեան առընթեր եկեղեցւոյ հովանաւորութեամբ կը գործեն երգչախումբը, տիկնանց կազմը եւ աղքատախնամ մարմինը։ 

Սուրբ Լեւոն Հայ Կաթոլիկ Եկեղեցի 
Գատըգիւղ բնակող մօտաւորապէս 150 ընտանիքի համար կը կառուցուի 1890 էն առաջ փայտաշէն ըլլալով։ Եկեղեցին 1908-ին քանդուած եկեղեցւոյ տեղ կը կառուցուի  այսօրուան եկեղեցին, որ պաշտամունքի կը բացուի 1911ին։ Եկեղեցին ունի ձայնատարածման յատկութիւն եւ այս առումով  եկեղեցւոյ մէջ համերգներ կը սարքուին։ 

Հէմտաթ Իսրաէլ Սինակոկը 
Conde Nast Traveler հանդէսի կողմէ 2017 ին հրատարակուած ՝՝Աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ սինակօկները՝՝ ցանկին մէջ Էտիրնէի սինակօկի առընթեր յաջողաօ է տեղ գրաւել նաեւ Հէմտաթ Իսրայէլ սինակօկը։ Կ՚ապրեցնէ Հայտարփաշայի հրեայ համայնքի   յուշերը, ըլլալով թաղի հրէական ժառանգական պատկանելիութեան ամենակարեւոր մասնիկներէն մին։ Ներկայիս բաց է Շաբաթ ու տօնական օրերուն ։ Այսօր սինակօկին տէր կը կանգնին մանաւանդ բնիկ Հայտարփաշացի համայնքի անդամներու զաւակները ։  
Սինակօկի կառուցումը կ՝աւարտի 1898-ին, բայց ներքին պակասներու լրացման աշխատանքները կը տեւէ մէկ տարի եւ բացումը կ՝իրականանայ 3 Սեպտեմբեր 1899-ին։ 

Պէթ Էլ Սինակօկը
Հայտարփաշա, Եէլտէղիրմէնի շրջանի Հրեայ բնակչութիւնը 1950ական թուականներէն սկսեալ կը հաստատուի ծովափի թաղերը։ Եւրոպական ափէն ալ բազում ընտանիքներ ամառնային արձակուրդի համար կը նախընտրեն Ճատտէպօսթան, Սուատիյէ շրջակայ թաղերը։ Բայց հրեայ համայնքը այս շրջանակին մէջ նա մանաւանդ Շաբաթ եւ տօնական օրեր երթուդարձի դժուարութիւն կ՚ունենայ Եէլտէղիրմէնիի սինակոկ երթալու համար։ 1949էն սկսեալ առժամեայ լուծման ճամբաներ կ՚որոնուին եւ կը սկսին մասնաւոր արտօնութիւններով կարգ մը տուներ վարձել եւ Ռօշ Հա(շանա (Նոր Տարի) եւ Գիբուրի (Տօն Քաւութեան) տօներու պաշտամունքները արը այս տուներու մէջ կատարուին։ Խախամապետարանը 1 Ապրիլ 1961 թուին դիմում կը կատարէ պատկան մարմիններուն որպէսզի ամրան եղանակին Էրէնգիւղ եւ շրջակայքի գիւղագնաց համայնքի անդամները կարենան շէնքի մէջ արարողութիւն կատարել։ Իրենց խնդրանքը 17 Ապրոլ 1961ին կ՚ընդունուի։ Բարձր ճարտարապետ Ալպերտ Առտիթիի կողմէ սիրայօժար  պատրաստուած նախագիծի վրայ կը սկսի շինարարութիւնը որ՝ կ՚աւարտի 1954ին։
2011ին վարչութեան որոշումով եւ Խախամապետ Իցխաք Հալէվայի վաւերացումով նորակերտ սինակօկը կը կոչուի Գալ Գատօշ Պէթ Էլ անունով։ 

Նօթր Տամ տիւ Ռօզէր Ֆրանսական Կաթոլիկ Եկեղեցին 
Ֆրանսայէն Գատըգիւղ ժամանած Oblates de l’Assomption մայրապետներու կողմէ Հայտարփաշայի մէջ 1895ին կը բացուի մայրապետանոց, վանք, եկեղեցի եւ վարժարան։ 1911ին  հրդեհին վանքը եւ եկեղեցին մեծաւ մասամբ, իսկ դպրոցը մասամբ կը վնասուի։ Պարտէզի հիւսիւսային կողմը գտնուող դպրոցի շէնքը 1935ին կը փոխանցուի Կրթական Նախարարութեան։ Վանքի եւ դպրոցի շէնքը 1960-ական թուականներուն կը գործածուի որպէս Քէմալ Աթաթիւրք Միջնակարգ Վարժարան իսկ 1980-ականներուն՝ որպէս մարզասրահ։ 1999ի երկրաշարժէն յետոյ բոլորովին կը պարպուի։ 19րդ դարուն Թանզիմաթի վարչաձեւի շնորհիւ կառուցուած եւ երկար տարիներ որպէս ճարտարապետական պատմական յուշարձան ճանաչում գտած Ֆրանսական Նօթր Տամ դիւ Ռօզէր Կաթոլիկ Եկեղեցին, «Ռասիմփաշա-Եէլտէղիրմէնի Թաղի Վերակենդանացման» ծրագրի ծիրէն ներս 2013ին Գատըգիւղի Քաղաքապետութեան կողմէ կ՚ապասեպհականացուի եւ կը վերանորոգուի ։ 

Նօթր Տամ Տէ Լ՚ասսօմփսիօն Ֆրանսական Կաթոլիկ Եկեղեցի 
Նօթր Տամ Տէ Լ՚ասսօմփսիօն Ֆրանսական Կաթոլիկ Եկեղեցիի մասին կը գտնուի տարբեր տեղեկութիւններ։ Ըստ Ճարտարագէտ Արիֆ Աթըլկանի, ծանօթ՝ Գատըգիւղի մասին կարեւոր ուսումնասիրութիւններով, 1850-ական թուականներուն երբ Գատըգիւղ ապրող Լատին ծագումով հասարակութեան վրայ կ՚աւելնան Սագըզ Կղզիիէն գաղթականներ։ Եւ այդ շրջանի հովիւը՝ Կիւսէփփէ տէ Նէկրի կ՚որոշէ Գատըգիւղի հարուստ ընտանիքներու նուիրատուութիւններով Լատիններու կրօնական կարիքներու համար եկեղեցի մը կառուցել, պէտք է յիշել թէ՝ մինչեւ այդ թուականը անոնք արտօնուած չէին եկեղեցի կառուցել։  
Եկեղեցւոյ անունը Նօթր Տամ Տէ Լ՚ասսօմփսիօն կը նշանակէ ՝՝Աստուածամօր Վերափոխումը՝՝։ Եկեղեցւոյ Ճարտարապետն է Կիօվաննի Պաթիսթա Պարպէրինի, որ կառուցած է նաեւ Պէյօղլուի Քաղաքապետարանի եւ Տօլմապահչէ Պալատան մէջ թատրոնի շէնքերը։  
1970-ական թուականներու կէսէն մինչեւ այսօր Ասորիներու կողմէ իբր աղօթատեղի գործածուած եկեղեցւոյ հողամասին վրայ շրջան մը գործած էր Գատըգիւղ Մարզական Ակումբի պասքէթպօլի կազմի խաղավայրը։ 

Օլ Սէյնթս Բրէսպիթէրյեն Եկեղեցի 
Կը շինուի Խրիմի պատերազմէն յետոյ, 1878ին։ Այս փոքրիկ եկեղեցւոյ կառուցման ճարտարապետն է Կ․Է․ Սթրիիթ, որ նաեւ ճարտարապետն է Թիւնէլ Շուէտական Հիւպատոսարանի ետեւի կողմը գտնուող Քրիմիըն Մէմօրիալ Անկլիքան Եկեղեցւոյ։ Ներկայիս բաց է պաշտամունքի որպէս Անկլիքան եկեղեցի, որ ընդհանրապէս ծանօթ է ՝՝Քրայսթ Չըրչ՝՝ անունով։

Թուպինի Եկեղեցի - Անատօլու Բողոքական Եկեղեցի 
Ներկայիս կը գործածուի Թուրք բողոքական հասարակութեան կողմէ, որ կը գտնուի Միւհիւրտար պողոտան Գատըգիւղի նաւամատոյցին կապող փողոցին վրայ։ Յոյն եւ  Իտալացի Կաթոլիկ ընտանիքէն սեռած Թուպինիներու կողմէ 1904ին կառուցուած եկեղեցին ունի պազիլիքայի ձեւ։ Երկար տարիներ լքուած եւ խարխուլ վիճակի մէջ կը մնայ եւ վերջին տարիներուն յատկացուած է թուրք բողոքական հաւատացեալներու գործածութեան։ 

Գերեզմանատուներ
Գատըգիւղի Յոյն Օրթօտօքս Գերեզմանատունը 
Սուլթան Ապտիւլհամիտ Բ, Գատըգիւղի Հասանփաշա Ուղունչայըրի մէջ մօտաւորապէս 10 արտավար հող կը յատկացնէ Յոյն Համայնքին։ Գերեզմանատունը ներկայիս ալ կը գործածուի։ Հոն թաղուած են յոյն փաշաներ, բժիշկներ եւ գիտնականներ։ Անոնց կարգին թաղուած են նաեւ Գատըգիւղի մետրոպոլիտներ եւ Գատըգիւղի եկեղեցիներու մէջ պաշտօնավարած կրօնաւորներ, Գատըգիւղ Յոյն համայնքի անդամներ։ 
Գերեզմանատան տարածքի մէջ կը գտնուի նաեւ 1898 թուին կարուցուած Այիօս Իկնաթիօս (Սուրբ Իգնատիոս Աստուածազգեաց Հայրապետ) Եկեղեցին։ 

Գատըգիւղի Հայոց Գերեզմանատուն 
Հայոց առաջին գերեզմանատունը կը գտնուէր Ալթըեօլ հրապարակի դիմաց, Նազըմ Հիքմէթ Մշակութային Կեդրոնի եւ Սուրբ Լեւոն Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ միջեւ գտնուող տարածքի վրայ։ Քաղաքապետարանի կողմէ հին գերեզմանատան մէջ 12 Յուլիս 1892ին կ՚արգիլուի թաղում կատարել։ Հասանփաշա Ուզունչայիրի մէջ կը տրամադրուի հողամաս մը։ Նոր գերեզմանատան մէջ առաջին թաղումը կը կատարուի 1 Օգոստոս 1892ին։

Գատըգիւղի Հրէից Գերեզմանատուն եւ
Աճըպատէմ Հրէայ Նահատակաց Գերեզմաննոց
Կը գտնուի Աճըպատէմ Ուզունչայըրի տարածքի վրայ։ Կը ծառայէ Եէլտէղիրմէնի, Մօտա Կէօզթէփէ եւ Սուատիյէ թաղերը բնակող հրեայ համայնքի ննջեցեալներու թաղման համար։ Հոն կը գտնուի նաեւ Թուրքիոյ միակ Հրեայ նահատակաց գերեզմաննոցը։ 

Գատըգիւղի Անգլիական Գերեզմանատունը
1854-1856 Օսմանեան եւ Ռուսական Կայսրութիւններու միջեւ պատահած Խրիմի պատերազմին, Օսմանեան կայսրութեան դաշնակից էր Անգլիոյ Միացեալ Կայսրութիւնը։ Այդ շրջանին Պոլսոյ Սէլիմիյէ զօրանոցը կը գործածուէր որպէս հիւանդանոց, ուր կը դարմանուէին Խրիմի մէջ վիրաւորուած Անգլիացի զինուորները։ Նոյն թուականներուն  Սէլիմիյէ զօրանոցի քովի տարածքն ալ Անգլիացի նահատակներու թաղման կը տրամադրուի։ Ներկայիս հողատարածքի սեպհականատէրն է Անգլիական պետութիւնը։ Հոս թաղուած են Խրիմի , Ա. Եւ Բ. Համաշխարհային պատերազմներուն ընթացքին նահատակուած զինուորները։ Անոնց առընթեր թաղուած են նաեւ Անզլիացի աշխարհական անձնաւորութիւններ։ Գերեզմանատունը ներկայիս կը շարունակէ գործել։ 

Դպրոցներ 
Գատըգիւղի Յունաց համայնքապատկան Վարժարանները 
Կարգ մը աղբիւրներ 1830-ական թուականներուն Գատըգիւղի մէջ Յունական վարժարանի մը գոյութեան կ՚անդրադառնան։ Արձանագրուած առաջին համայնքային վարժարանը գործել կը սկսի 1861ի Դեկտեմբերին։ Գատըգիւղի մէջ պատահած հրդեհներու պատճառաւ դպրոցներու հին շէնքերէն միայն երկուքը հասած է մեր օրերուն։

Եէլտէղիրմէնիի Յունաց  Նախակրթարան Վարժարանը
Եէլտէղիրմէնիի նախակրթարանը կը սկսի գործել 1886ին։ Դպրոցի նոր շէնքը 1919ին կը վերածուի եկեղեցիի։ 1920-1923 թուականներուն եկեղեցւոյ քով կը կառուցուի նախակրթարանի շէնքը որ կը գործածուի մինչեւ 1972։ Աշակերտի պակասի պատճառաւ 1972ին կը գոցուի   եւ նորոգուած շէնքը ներկայիս կ՝օգտագործուի իբրեւ բնակարան։ 

Գալամըշի Յունաց Վարժարանը 
19րդ դարու վերջին քառորդին կառուցուած Այիօս Եօաննիս Խռիսօսթօմօս եկեղեցւոյ  (Սուրբ Յովհան Ոսկեբերան) կից նոյն թուականներուն կը շինուի փոքրիկ շէնք մը որ նախ կ՝ունենայ երեք դասարան։ 1911 էն սկսեալ կը շարունակէ գործել չորս դասարանով ։ 
Վերը անունը յիշուած Յոյն դպրոցները 19րդ դարու երկրորդ կէսէն մինչեւ 21րդ դարու սկիզբը շարունակած են իրենց կրթական առաքելութիւնը։ Բացի անոնցմէ մանաւանդ Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ ստորագրուած Յոյն եւ Թուրք բնակչութեանց փոխանակման համաձայնագրէն եւ Հանրապետութեան հռչակումէն առաջ բացուած եւ գործած անհատական դպրոցներու մասին եւս կարելի է անդրադառնալ։ 

Թարսի Վարիտու Յունա-Ֆրանսական Աղջկանց Վարժարան 
Վարժարանը կը հիմնուի 1895ին եւ կ՝ունենայ երկու տարուան մանկապարտէզի, 4 տարուան նախակրթարան եւ 3 տարուան միջնակարգի բաժիններ։ 1923-ին Գատըգիւղի Վարժարանը կը գոցուի, սակայն նոյն անձի պատկանող դպրոցը Պէյօղլու Աղահամամի մէջ կը շարունակէ գործել մինչեւ 1960-ական թուականներու սկիզբը։ 

Կոնսդանտինոս Գալլիօս Վարժարան
Ուսուցման կը սկսի 1870-ին, 10 աշակերտի տարողութեամբ։ Յունարէնի դասերը կ՚աւանդուէին ուղղակի վարժարանի տիրոջ, իսկ Թրքէրէն դասերը՝ մզկիթի իմամին կողմէ։ 

Էվանթիա Քամպանաքի Աղջկանց Վարժարան 
Վարժարանը 19րդ դարու վերջաւորութեան ուսուցման կը սկսի 21 աշակերտի տարողութեամբ ։ 

Փէքմէզօղլու Վարժարան
1912 թուին Եէլտէղիրմէնի թաղին մէջ հաստատուած եւ միայն քանի մը տարի կեանք ունեցած մասնաւոր վարժարան մըն է։ 
1924 թուի Թուրք եւ Յոյն բնակչութեանց փոխանակման համաձայնութենէն առաջ, Գատըգիւղի դպրոցներուն առընթեր, օրինակի համար Քիւչիւք Պագգալգիւղ (Քիլիսէ թաղ, Գէօյիչի թիւ 9) Յունական դպրոցին մէջ 1912 թուին կ՝ուսանէին 40 աշակերտ։ Նաեւ ծանօթ է թէ Պիւյիւք Պագգալգիւղ, Փաշագիւղ, Մալթէփէ, Գարթալ, Բէնտիք, Թուզլայի նման գիւղերու մէջ եւս Յունական դպրոցներ գոյութիւն ունեցած են, մեծամասնութիւնը՝ 4 դասարանով։ 

Արամեան Ունճուեան Հայոց Վարժարան 
Երբ Սուրբ Թագաւոր Եկեղեցւոյ քովի թաղային դպրոցը անբաւարար կը մնայ, 1871 թուին կ՝որոշուի Մօտայի Ռըզա Փաշա փողոցի մէջ հողամաս մը ծախու առնել եւ դպրոց մը կառուցել։ Շինութեան աշխատանքները կը սկսին 1872ի սկիզբին եւ կը շարունակուի երկու տարի։ 19 Յունուար 1875ին կը տրուի «Արամեան» անունը եւ բացումը կը կատարուի։ Գատըգիւղի յայտնի բարերարներէն Մաթուս Ունճեան դպրոցի ետեւի Յունապատկան շէնքը գնելով կը նորոգէ եւ կը նուիրէ ազգին։ Այդ շէնքը 8 Յուլիս 1912 թուականին կը սկսի ուսուցման որպէս աղջկանց վարժարան եւ վարժարանը յետ այսու կ՝անուանուի «Արամեան Ունճեան Վարժարան»։ Երբ այդ քարուկիր շէնքը անբաւարար կ՝ըլլայ կը փլցուի։ Յետ ի հիմանէ վերակառուցման կը բացուի 24 Յունիս 1962-ին։ Դպրոցը ներկայիս կը շարունակէ գործել մանկապարտէզի, նախակրթարանի եւ միջնակարգի բաժիններով։ 

Անարատ Յղութիւն Հայ Կաթողիկէից Վարժարան 
Անարատ Յղութեան  Հայ Կաթողիկէից Վարժարանը կը հիմնուի 1902ին Սուրբ Լեւոն Հայ Կաթոլիկ Եկեղեցւոյ կից։ Վարժարանը կը սկսի գործել 1909ին։ Մինչեւ 1980 կը շարունակէ իր կրթական գործունէութիւնը որպէս մայրապետներու վարժարան, իր մանկապարտէզի ու նախակրթարանի բաժիններով։ 2004ին Երբ փոքրամասնութիւններու անշարժ գոյքերու վերաբերեալ օրէնքը Եւրոմիութեան հանաձայնացման օրէնքներու շրջագիծէն ներս փոփոխութիւն կը կրէ, վարժարանի շէնքը վարձու տրուելով կը սկսի գործել որպէս «Նազըմ Հիքմէթ Մշակութային Կեդրոն»։ 

Մխիթարեան Վարժարան
Վենետիկի Մխիթարեան Հայ Կաթողիկէ Միաբանութեան կողմէ 1869 թուին կը հիմնուի Մօտայի մէջ։ Ա. Համաշխարհային Պատերազմի շրջանին, 24 Հոկտեմբեր 1914 թուին, վարժարանին շէնքը Իտալահպատակ նկատուելով կը գրաւուի զինուորական վարչայիններու կողմէ։ Շէնքը 21 Յունուար  1915ին ծագած հրդեհի մը հետեւանքով հրոյ ճարակ կը դառնայ։ Ներկայիս վարժարանի այս հողամասին վրայ կը գտնուի ճաշարան եւ ինքնաշարժի կայարան։ 

Հայտարփաշայի Հրէական Համայնքային Վարժարան 
Եէլտէղիմէնիի մէջ 1875ին Հրէից վարժարանի մը գործունէութեան մասին տեղեկութիւն կը գտնուի։ Հայտարփաշայի Հրէից Վարժարան անունը կրող այս դպրոցը 1902ին ունէր 182 աշակերտ։ Հայտարփաշա Հրէից Նախակրթարանը որ կը գործէր վեցամեայ ուսումնաշրջանով, իր գործունէութեան վերջ կուտայ Յունիս 1935ին։ Շէնքը շրջան մը կը գործածուի իբր բուժարան յետոյ 1960-ական թուականներուն շրջան մըն ալ կը գործածուի Եէլտէղիրմէնի Ակումբի կողմէ։  Իսկ 1970-ական թուականներուն իր պարտէզը ամառնային շրջաններուն կը գործածուի իբր շարժանկարի սրահ։ 2000-ական թուականներուն առջեւի պարտէզի շուրջը եւ վրան գոցուելով կը կազմուի նոր շէնք մը որ կը գործածուի իբր սառնատուն, սպանթանոց եւ միսի մթերանոց։ 
Երկյարկանի շէնքը Alliance Israelite Universelle  վարժարաններու շարքէն ներս երկար տարիներ շրջանի Հրեայ տղոց ուղղեալ կրթական գործունէութիւնը շարունակած է։ 2017ին Յուշարձաններու Պաշտպանութեան Խորհուրդի եւ Գատըգիւղի Քաղաքապետութեան արտօնութեամբ սկսած է վերանորոգուիլ։ Փլած շէնքը իր նախկին վիճակին յարմար ձեւով կը վերակառուցուի։ Յետ շէնքի կառուցման աշխատանքներու աւարտման, Մինիքս Մանկապարտէզը, որ      տարիներ շարունակ Ասիական ափի մանուկ հասակի տղոց կրթութիւն կը ջամբէ, կը ծրագրուի այս վերանորոգեալ շէնքը փոխադրել։ 

Միութիւններ
Մօտա Մշակութային Միութիւն (Մօրֆօթիքօս Սինտէզմօս Մօտիու)
Ներկայիս Գատըգիւղի Յոյն համայնքը գործօն երկու միութիւն ունի ։ 
Ընկերային նպատակով աշխատող ամենահին միութիւնն է Գատըգիւղի Յոյն Կանանց Աղքատախնամ Միութիւնը (Հալգիտօնի Ֆիլօփթօհօս Ատօլֆօթիս Գիրիօն)։ 1884ին հիմնուած միութեան նպատակն է՝ Գատըգիւղի աղքատ Յոյն ընտանիքներուն ուտեստեղէնի, հագուստի, դեղի եւ վառելանիւթի օժանդակութիւն հասցնել։ Ներկայիս գործօն միութիւնը իր եկամուտը կ՚ապահովէ հարուստ ընտանիքներու նուիրատուութիւններէ եւ ճաշապարի հանդիսութիւններէ։ 

Արամեան Սանուց Միութիւն
Արամեան Սանուց Միութիւն (AOYD, 1950) իր գործունէութեան առաջին անգամ կը սկսի Գատըգիւղ Ճէմ փողոցի մէջ վարձուած ակումբի մը մէջ։ 1951ին Արամեան Վարժարանի քովի լքեալ շէնքը նորոգուելով կը վերակառուցուի իբր ակումբ։ Միութիւնը  ներկայիս իր ընկերային եւ մշակութային գուրծունէութիւնը կը շարունակէ սոյն շէնքին մէջ։

Կէօզթէփէ Մշակութային Միութիւն 
Ճատտէպօսթանի եւ շրջակայի մէջ բազմացող Հրեայ համայնքի անդամներուն երիտասարդները մէկտեղելու առաջադրութեամբ 1975ին կ՝որոշուի Սամի Տալ եւ Լազար Ալտիշինի ղեկավարութեամբ կազմել Կէօզթէփէ Մշակութային Միութիւնը։ Ակումբի շինարարական աշխատանքները 1984-1987 տարիներուն կ՚աւարտի եւ բացուելով կը սկսի գործել։ 

Թատրոններ եւ Շարժանկարի սրահներ
Գատըգիւղ Թատրոն 
Գատըգիւղի առաջին թատրոնի սրահը՝ «Խալքիտօնօս» կը կառուցուի 1873ին եւ կը գտնուի ներկայիս Սագըզկիւլիւ անունով ծանօթ փողոցին մէջ։ Թատրոնի իրաւատէրն էր Գատըգիւղի Յոյն համայնքը։ Այս թատրոնը Թրքական աղբիւրներու մէջ յայտնի է Աբօլլօն Թատրոն անունով։ 1915 թուին կատարուած նորոգութիւններէ յետոյ սրահը յարմար կը դառնայ նաեւ շարժանկարներու ներկայացման։  Հանրապետութեան շրջանին կը գործէ «Հալէ» անունով եւ ժամանակի ընթացքին բոլորովին կը գործածուի որպէս շարժանկարի սրահ։ Շէնքին մէկ մասին մէջ գտնուող լայն սրահը կը գործածուի հարսանիքի, նշանախօսութեան եւ այլ հաւաքոյթներու համար։ 1961էն մինչեւ  1970-ական թուականները Գատըգիւղի շատ մը զոյքերու նշանախօսութիւնը կը կատարուի այս սրահին մէջ։ 

Եէլտէղիրմէնի Շարժանկարի Սրահը 
Կարճ շրջան մը «Իւնլիւ», աւելի վերջ «Էօզէն Սինամասը» անունով կը գործէ եւ կը պատկանի Սրօչքին անուն ծագումով Հրեայ Ռուսի մը։ Մինչեւ 1970-ական  թուականները թաղին համար թէ ծառայութիւն թէ կենսունակութիւն բերած է։ Երկար տարիներ լքուած վիճակի մէջ որպէս մթերանոց եւ այլ նպատակներով գործածուելէ յետոյ Գատըգիւղի քաղաքապետարանի կողմէ կը վերանորոգուի եւ ՝՝Թասարըմ Աթէօլեէսի Գատըքէօյ՝՝ անունով կը ծառայէ Գատըգիւղցիներու։

Առօրեայ Վայրեր
Մօտա Փարք Ճաշարան (Գօչօ Ճաշարան)
Ճաշարանը կը բացուի եւ սպասարկութեան կը սկսի 1930-ին Մօտայի նաւահանգիստին կից, Էսքի Քայըգհանէ կոչուած տեղը եւ Այա Եքաթէրինի Այազմայի վրայի շէնքին մէջ։  Մինչեւ օրս ան ծանօթ է իր առաջին սեփականտէր Գօչօյի անունով։ 

Թօտօրիի Գինետունը 
Թօտօրիի Գինետունը կը գտնուի Գալամըշ թաղին մէջ Իսքէլէ փողոցին վրայ։ Ծանօթ է թէ նախապէս կը գտնուէր նաւամատոյց ոը։  Ի սկզբանէ շրջանի Յոյն ձկնորսների եւ պարտիզպաններու յաճախած նախնական գիտետուն մըն էր։ 1950-ական տարիներուն Ասիական ափի բազմաթիւ բանաստեղծներ, գրողներ ու երաժշտագէտներ եւ այլ մտաւորականներ կը սկսին յաճախել այս այլեւս անուանի դարձած գինետունը։

Գատըգիւղի եւ Մօտայի Շուկաներու Յոյն Խանութպանները 
Գատըգիւղը որ մինչեւ 19րդ դարու սկիզբին ունէր Անատօլուի հանդարտ մէկ աւանի տէսքը,  հետաքրքրութիւնը կը գրաւէ Իսթանպուլի մէջ բնակող Անգլիացիներու, Ֆրանսացիներու նաեւ Թուրքերու, Յոյներու եւ Հայերու։ Մանաւանդ 19րդ դարու կէսէն սկսեալ Գատըգիւղը եւ Մօտան կը նախընտրուի իբր ամառանոց եւ կը սկսին ապարանքներ կառուցուիլ։ Բնակչութեան աճման առընթեր կը ծագի ուտելու խմելու, զուարճանալու, բնակելու, նաեւ նաւարարի, մաքրութեան պաշտօնեայի, շարժավարի եւ մանկատածի նման կարիքները դիմագրաւելու եւ այս պարտականութիւն կը վիճակի փոքրաթիւ Գատըգիւղցիներու վրայ։ 
19րդ դարու վերջաւորութեան եւ 20րդ դարու սկիզբին կառուցուած շուկայի խանութները երբ ուշադրութեամբ քննուին կը նշմարուի որ ստորնայարկը կը ծառայէր որպէս խանութ իսկ վրայի յարկը՝ բնակարան։ 
Երբ հարկ ըլլայ Գատըգիւղի շուկայի մէջ աւելի քան դար մը գործած հաստատութիւններու մասին պէտք է տալ երեք հաստատութեան անունը։ 

Պէյազ Ֆըրըն (Ծաղարան)
Գատգիւղի Այիա Էֆիմիա Եկեղեցւոյ դէմի խանութը կը բացուի 1920ին  որպէս փոկեղի եւ խմորեղէնի փուռ։ Գատըգիւղցիներ որոնք գործի երթալու համար նաւով կը ճամբորդէին, Գատըգիւղի շուկայէն կ՚անցնէին եւ նախաճաշի համար կը գնէին փռան արտադրութիւնները։ Այսպէս շարունակած է մօտաւորապէս դար մը։  Խմորեղէնի պատրաստութեան գործածուած են երեք սպիտակ սննդանիւթերը՝ ալիւր, շաքար եւ  աղ։ Այս  պատճառաւ ալ խանութը անուանուած է «Պէյազ Ֆըրըն» այսինէն «Սպիտակ Փուռ»։ 

Միլքա Աղանդերի Վաճառատուն
Միլքա Աղանդերի Վաճառատան պատմութիւնը կը սկսի Մակեդոնինայէն Պոլիս աշխատելու եկած Պուլկար Քօնսթանթին Նաթօֆի 1885 թուին բացած կաթնավաճառի խանութով։ Այս խանութը մինչեւ մօտ օրերս Մօտա պողոտայի վրայ կը շարունակէ  իր սպասարկութիւնը, ուր կը ծախուի Սամանտրայի կովաբուծարանէն բերուած կաթ,սեռ, պանիր եւ մածունը։ Քօնսթանդինի թոռնիկները ՝Նիքօ եւ Գoչօյի կողմէ կաթնավաճառը  կը վերածուի աղանդերի վաճառատան եւ կը շարունակէ իր սպասարկութիւնը մինչեւ Գօչօյի մահուան թուականը։  

Գատըգիւղի Պայլան Ծաղարանը
Գատըգիւղի ամենահին եւ ամենածանօթ ծաղարաններու կարգին կը նշուի Պայլան Ծաղարանը, որուն պատմութիւնը կը սկի 1923ին։ Էփիրցի Ֆիլիփ Լէանաս եւ իր զարմիկը Եօրկօ Գիրիչիս Պէյօղլուի մէջ կը բանան Լօրիան անուն ծաղարանը։ Գործատեղին 1934-ին կը փոխէ իր անունը, որդեգրելով «Պայլան» անունը։ Պայլան Տուրմի գործարանի 1939ին հիմարկութենէն յետոյ 1961ին կը սկսի գործել Պայլանի Գատըգիւղի մասնաճիւղը։ 

Կիւլպէնկեան Ընտանիքի Բնակարանը
Կիւլպէնկեան ընտանիքի անցեալի  տունի տարածքին վրայ ներկայիս կը գտնուի Մօտա Վարժարանը։ Բնակարանին սեպհականատէրն էր աշխարհահռչակ գործատէր Գալուստ Կիւլպէնկեան, որ տէրն էր նաեւ աշխարհի նավթի %5ին։ Իր անունը կրող հիմնարկը ներկայիս գործունէութեան կը շարունակէ Բօրթուկալի մէջ։ 

Շէքէրճեան Ընտանիքի Ապարանքը 
Պահարիյէ Նախակրթարանի վայրին վրայ 20-րդ դարու սկիզբը կը գտնուէր Շէքէրճեան Ընտանիքի ապարանքը։ 

Լազեան ընտանիքի ապարանքը / Լօզան Ակումբ
Մօտա պողոտայի վրայ,  պարտէզի մէջի այս շէնքը ներկայիս կը գործածուի իբր դրամատան մասնաճիւղ։ Մօտիկ անցեալին «Լօզան Ակումբ» անունով ծանօթ շէնքին առաջին սեպհականտէրը եղած է Լազեան Ընտանիքը։ Ընտանիքի ապարանքը Տարթօ Տօպեր անուն Ֆրանսացիի կողմէ կը վաճարուի հայուն։ 1938էն սկսեալ ծառայել կը սկսի «Լօզան Ակումբ» անունով։ 

Եէլտէղիրմէնիի յայտնի հրէական Բնակարաննրը 
Քէհրիպարճը Բնակարան 
Քէհրիպարճը բնակարանը կը կառուցուի 1909ին Գատըգիւղ Եէլտէղիրմէնի թաղը, ուր 1900-էն սկսեալ հրեաներ իրենց բնակութիւնը կը հաստատէին։ Լեւի Քէհրիպարճին բնակարանը կառուցել կուտայ Գերման ճարտարագէտներու։ 

Վալբրէտա Բնակարան 
Վալբրէտա բնակարանը նման Քէհրիպարճը Բնակարանի 1909 ական թուականներուն կառուցուած է Լեւի Քէհրիպարճի ընտանիքի կողմէ։ Ըստ շրջանի նորաձեւութեան կառուցուած է «ար նուովօ» ոճով ։ Եօթյարկանի եւ տասնըչորս յարկաբաժնի տէր բնակարանի մէջ կը մնան Հայտարփաշա Շոգեկառքի կայարանի  շինութեան մէջ աշխատող Իտալացի քարի գործաւորները։ Այս պատճառաւ ժողովուրդին ծանօթ է «Իտալական Բնակարան» անունով։

Մենասէ Բնակարան 
Հրէական այս բնակարանը կը գտնուի Իսքէլէ փողոցի եւ Թաշլըպայըր փողոցի խաչմեռուկին, Ճելալ Մուհթար բնակարանի դէմի անկիւնը։ Այսօր կը կրէ Անգարա Բնակարան անունը։ Հոս բնակութիւն կը հաստատէին Անգարայէն Եէլտէղիրմէնի եկող Հրեայ ընտանիներ։ 

Էսթէր Բնակարանը 
Նէմլիզատէ փողոցի վրայ փառաւոր շէնք մըն է։ Էսթէր բնակարանը Քէհրիպարճի եւ Վալբրէտա բնակարաններէն վերջ Եէլտէղիրմէնիի մէջ երրորդ հսկայ շէնքն է, կառուցուած՝ 1930-ական թուականներուն, դալարագեղ տարածքի մէջ։ Շէնքը որ ներկայիս քանդուելով վերաշինուած է, կը գործածուի որպէս քաղաքի մը միութեան շէնք։ 
           	
Եէլտէղիրմքնիի մէջ Հետք թողած Հրեաներ։
Դերձակ Սալօմօն Սէվիշ
Սալօմօն Սէվիշ մեզմէ բաժնուեցաւ 2008ին։ Եէլտէղիրմէնիի մէջ իր ասպարէզէն աւելի անուն հանած եւ յիշողութեանց մէջ տեղ գրաւած էր որպէս «ամէն կրօնքէ հայրենակիցի սիրտը շահած հերոս»։ Սէվիշ ժողովուրդի մէջ ծանօթ էր «Հրեայ Սուրբ» անունով, որովհետեւ երբէք ետ չէր դարձուցած օժանդակութեան կարօտ մարդիկը որոնք իրեն կը դիմէին։ 

Ուսուցիչներու ուսուցիչ Եօմթօվ Կարթի
2011ին մեզմէ անդարձ բաժնուող առասպելային ուսուցիչ Եօմթօվ Կարթի։ Իր աշակերտներու, բարեկամներու եւ հասարակութեան կողմէ առասպելային դէմք  կոչուած Փրօֆ. Կարթի նախակրթարանի ուսումը կը ստանայ Հայտարփաշայի Էքօլ Քօմունալէի, իսկ միջնակարգի  ուսումը Սէնթ Ժօզէֆ Լիսէի մէջ։ Աւարտական քննութիւնը կուտայ Կալաթասարայ Լիսէի մէջ։ Իսթանպուլ Համալսարանի մէջ կ՚ուսանի թուաբանութիւն։ Շրջանաւարտ ըլլալէ յետոյ նոյն համալսարանէն կը ստանայ տօքթօրայի աստիճանը։ Վիճակագրութեան վրայ պատրաստած իր թէզով կ՚ըլլայ Թուրքիոյ երրորդ Թուաբանական տօքթօրի տիտղոսի տիրացած գիտնականը։ Իր թէզը ներկայիս ալ ծանօթ է «Կարթիի Վարկած» անունով։ 
1937ին կը ստանձնէ Հայտարփաշա Լիսէի թուաբանութեան ուսուցչի պաշտօնը։ Աւելի յետոյ նախ Հրէից լիսէի, ապա՝ օրուան Կրթութեան Նախարար Հասան Ալի Եիւճէլի յատուկ տնօրինութեամբ Կալաթասարայ Լիսէի, յետագային ալ «Սէն Ժօզէֆ» եւ «Նօթր Տամ Տէ Սիօն»ի մէջ կ՚աւանդէ  թուաբանութիւն։ 
Եօմթօվ Կարթի մինչեւ 2007 այսինքն մինչեւ 92 տարեկան թուաբանութիւն կ՚աւանդէ Կալաթասարայ լիսէի մէջ։ 

Տքթ․ Ալպերթ Պէնօզիօյէն դէպի Պէնօզիօ Քաֆէ
Տքթ․ Պէնօզիօյի տունը որ իր կողմէ կը գործածուէր թէ բնակարան եւ թէ դարմանատուն կը գտնուէր Եէլտէղիրմէնի, Ուզուն Հաֆըզ փողոցի եւ Քարաքօլհանէ պողոտայի խաչմեռուկի վերի անկիւնը։ Յարկերը պարապ շէնքի պարապ մնացած հին նպարավաճառ Ալպէրթի խանութը կը շարունակէ ապրիլ քաֆէի  վերածուած վիճակով։ 

Տքթ․ Վիքթոր Պիթրան 
Եէլտէղիրմէնիի անուանի բժիշկը Տքթ Պիթրան կ՚ապրէր Իսքէլէ փողոցի ամենավերին մասի իր տան մէջ։ Իր տունը որ երկար տարիներ իբր գինետուն գործած  է ներկայիս կանգուն է պահելով իր նախկին վիճակը։ 

Ունեւորութեան Տուրքի զոհերէն՝ Սօրեանօ Դեղարան 
1900էն մինչեւ 1921ի դեղարաններու միացման օրէնքի ի զօրու դառնալը, նոյն շրջանի, Եէլտէղիրմէնիի մէջ գոյութիւն ունէր երեք դեղարան։ 
Ռօզանօ եւ Թաթլըեան դեղարաններու միացումէն յետոյ թաղին միակ դեղարանը կ՝ըլլայ սինակօկի ետեւի Սօրեանօ Էֆենտիի դեղարանը։ Սօրեանօ Էֆենտի Ունեւորութեան Տուրքի պատճառաւ կը պարտաւորուի ծախելու  եւ աշխատելու դեղարանը ծախու առնողի քով իբր օգնական։ 

Եէլտէղիրմէնիի Հրեայ խանութպաններու յիշատակներէն մնացորդներ։
Հանրապետութեան առաջին տարիներու Գարաքօլհանէ Պողոտան իր աշխուժութեամբ հանդիսացած էր որպէս Եէլտէղիրմէնիի կեդրոնը եւ շուկան։ Խանութները շարուած էին այս պողոտայի վրայ, որոնցմէ մին կը պատկանէր գերուկ Դաւիթի, իր համեմավաճառի խանութով։ 
Պիթրան կ՚աշխատցնէր թաղին միակ մանրավաճառի խանութը։ 
Ձկնորս Էլիյեզեր Պէնսալ եւ Մսավաճառ Նիյէկօ կը հայթայթէին Հրեայ ժողովուրդի կրօնական կանոնններով զենուած միսի կարիքը։
Եէլտէղիրմէնի թաղի նպարավաճառ Էսթէր Ապէնգուալ, կերպասավաճառ Պահօր Ալֆանսա եւ Սալամօն Սէվիշի նման անձնաւորւոթիւններ իրենց ասպարէզներու առընթեր պետական պաշտօնարաններու մօտ նեղութեան մատնուած թաղեցի անհատներուն ձեռք կ՚երկարէին իրենց ճարպիկութեամբ։
Թաղին ՝՝Խուլ պտղավաճառ՝՝ անունով ծանօթ խանութպանը 10 Նոյեմբերի հանդիսութիւններու ընթացքին սուլիչներու ձայնը չէր լսեր եւ կը շարունակէր իր գործը։ Այս տեսարանէն ազդուած միւս խանութպաններ  կը բարկանան եւ կ՚ապրուի կարճատեւ կռիւ մը։ Բայց   այս դէպքին պատճառաւ յառաջիկայ տարիներուն ընտանիքը կը գաղթէ Իսրայէլ։
Ռօզ Աճըման իր յուշերուն մէջ կը պատմէ թէ անցեալին փողոցներու մէջ Լատինօյէն տարբեր լեզու չէր լսուէր։ Եւ կը պատմէ թէ Հրեայ տղոց մեծ մասը շատ լաւ Յունարէն կը խօսէին։ Որովհետեւ Հրեայ  ընտանիքներ իրենց զաւակները կը ղրկէին Յոյներու Մէսթրա կոչուած մանկապարտէզները, որոնք կը գործէին Յոյն կիներու միջոցաւ։ 

Յիշէ/ Call to Mind- Գատըգիւղի Մատենագրութիւն։ Աւելի խոր աշխատութիւններու համար ներածութիւն
_________________________________________________________________________

İstanbul Ansiklopedisi (11 cilt), Reşad Ekrem Koçu
Իսլամ Անսիգլօբետիսի (11 հատոր), Ռեշատ Էքրէմ Գօչու 

Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (8 cilt)
Tarih Vakfı ve Kültür Bakanlığı. İstanbul, 1993.
Տիւնտէն Պուկիւնէ Իսթանպուլ Անսիգլօբէտիսի (8 հատոր)
Թարիհ Վաքֆը վէ Քիւլթիւր Պաքանլըղը, Իսթանպուլ , 1993.

Sigorta Haritalarında İstanbul, Jacques Pervititch
Tarih Vakfı Yurt Yayınları, AXA Oyak Sigorta. İstanbul, 2001.
Սիկօրթա Հարիթալարընտա Իսթանպուլ, Ժագ Փէրվիթիթիչ
Թարիհ Վաքֆը Եուրդ Եաեընլարը, ԱՔՍԱ Օյաք Սիկօրթա, Իսթանպուլ, 2001

İ Metropolis Halkidonos Apo tin arheotita mehri simera (Antik Dönemden Günümüze Kadıköy Metropolitliğinin Tarihi), Dr. Anastasios İordanoğlu
Sindesmos ton en Athines Megalosholiton (Fener Erkek Lisesi Mezunları Derneği). Atina, 2000.
Անթիք Տէօնէմտէն Կիւնիւմիւզք Գատըքէօյ Մէտրօբօլիտլիղինին Թարիհի, Տքթ․ Անասթասիօս Իօրտանօղլու
Ֆէնէր Էրքէք Լիսէսի Մէզունլարը Տէրնէղի, Աթինա, 2000։

Sfragides Mitropoleon Halkidonos-Derkon (Kadıköy ve Terkos Metropolitliği Mühürleri), Akilas Millas
İdrima Mizonos Ellinizmu (Evrensel Yunan Kültürü Araştırma Kuruluşu). Atina, 2000.
Սֆրակիտէս Միթրօբօլէօն Հալգիտօնօս Տէրգօն (Գատըքէօյ վէ Թէրքօս Մէթրօբօլիթլիղի Միւհիւրլէրի), Ագիլաս Միլլաս  
Իտրիմա Միզօնօս Էլլինիզմու (Էվրէնսէլ Եունան Քիւլթիւրիւ Արաշթըրմա Գուրուլուշու), Աթինա, 2000։

Panagia Proskinimata İeras Mitropoleos Halkidonos Konstantinupolis (Kadıköy Metropolitliği İbadethaneleri), Yannis Yiyurtçis 
Dimos Kavalas-Dimofelia (Kavala Belediyesi Kültür Yayınları). Kavala, 2018.

Բանայիա Բրօսգինիմաթա Իէրաս Միթրօբօլէօս Հալգիտօնօս Քօնսթանթինուբօլիս, Եաննիս Յիյուրդչիս։ 
Տիմօս Գավալաս-Տիմօֆելիա (Գավալա Պէլէթիյէսի Քիւլթիւր Եաեընլարը, Գավալա, 2018։ 

Hişadagaran Kadıköyi Surp Takavor Tıbrats Tas Yerkçakhumpi, Surp Takavor Tıbrats Tas Yerkçakhumpi Kısanıhinkamyagin Artiv (Surp Takavor Teganni Heyeti ve Korosu 25. Yıl Anı Kitabı) 1938-1963, Lili Koç
İstanbul, 1963.
Յիշատակարան Գատըգիւղի Սուրբ Թագաւոր Դպրաց Դաս Երգչախումբի1938-1963, Սուրբ Թագաւոր Դպրաց Դաս Երգչախումբի Քսանըգինգ Ամեակի Արթիւ, Լիլի Գօչ
Իսթանպուլ, 1963։

Haryuramya Huşamadyan Kadıküği Aramyan-Uncyan Varjarani (Kadıköy Aramyan Uncuyan Okulu 100. Yıl Anı Kitabı) 1873-1973, Vahram Burmayan
İstanbul, 1985.
Հարիւրամեայ Յուշամատեան Գատըգիւղի Արամեան Ունճուեան Վարժարանի 1873-1973, Վահրամ Պուրմաեան
Իսթանպուլ, 1973։ 

Hisnamya Huşamadyan Surp Takavor Yerkçakhumpi (Kadıköy Surp Takavor Korosu 50. Yıl Kitabı) 1938-1988, Dr. İkna Sarıaslan
İstanbul, 1990.
Հիսնամեայ Յուշամատեան Սուրբ Թագաւոր Երգչախումբի 1938-1988, Իգնա Սարըասլան 
Իսթանպուլ, 1990։

Huşabadum, Kadıküği Antsyalen Badarigner (Anılar, Kadıköy'ün Geçmişinden İzler), Hovhannes Kalfa Isdepanyan, Yayına Haz. Kıdemli Peder Krikor Damadyan 
Türkiye Ermenileri Patrikliği Hovagimyan Serisi No.3. İstanbul, 2012.  
Յուշապատում Գատըգիւղի Անցեալէն Պատարիկներ, Յովհաննէս Գալֆա Ստեփանեան, Հրատարակութեան պատրաստող՝ Գրիգոր Ա․Քհնյ․ Տամատեան
Թրքիոյ Հայոց Պատրիարքարանի Հովակիմեան Շարք թիւ 3։ Իսթանպուլ, 2012։

Huşamadyan Kadıküği (Kadıköy Anı Kitabı - 5 Cilt), Kıdemli Peder Krikor Damadyan 
Surp Takavor Ermeni Kilisesi Vakfı. İstanbul, 2016.
Յուշամատեան Գատըգիւղի (Գատըգիւղի Հուշամատեան- 5 հատոր), Գրիգոր Ա․ՔհնյՏամատեան, Սուրբ Թագաւոր Եկեղեցւոյ Թաղ․ Խորհուրդ, Իսթանպուլ, 2016

Haydarpaşa’da Geçen 100 Yılımız, Anri Niyego
Gözlem Yayıncılık. İstanbul, 1999.
Հայտարփաշատա Կէչէն 100 Ըելըմըզ, Անրի Նիյէկօ
Կէօզլէմ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 1999

Tarih Boyunca Trakya ve Anadolu’daki Yahudi Yerleşim Yerleri (2 cilt), Naim A. Güleryüz
Gözlem Yayıncılık. İstanbul, 2018.
Թարիհ Պօյունճա Թրաքիա Վէ Անատօլուտաքի Ըահուտի Եէրլէշիմ Երլէրի (2 հատոր), Նաիմ Կիւլէրեիւզ
Կէօզլէմ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2018

Bizans Metropolünde İlk Türk Köyü Kadıköy, Müfid Ekdal
Kadıköy Belediyesi ‘Kültür ve Bilim Hizmetleri’ Dizisi 1. İstanbul, 1996.
Պիզանս Մէթրօբօլինտէ Իլք Թիւրք Քէօյիւ Գատըքէօյ, Միւֆիւտ Եքտալ, 
Գատըգիւղ Քաղաքապետարան Մշակոյթի եւ Գիւտութեան Ծառայութիւններ շարք  Իսթանպուլ, 1996

Moda: Kendine Özgü Bir Semt, Gökhan Önce
Kadıköy Belediyesi ‘Kültür ve Bilim Hizmetleri’ Dizisi 2. İstanbul, 1998.
Մօտա։ Քէնտինէ Էօզկիւ Պիր Սէմթ, Կէօքհան Էօնճէ 
Գատըգիւղ Քաղաքապետարան Մշակոյթի եւ Գիւտութեան Ծառայութիւններ շարք Բ Իսթանպուլ , 1998

Kadı Köyü Hakkında Belediye Araştırmaları, Celal Esad Arseven
Kadıköy Belediyesi. İstanbul, 2011.
Գատը Գէօյիւ Հագգընտա Պէլէտիյէ Առաշթըրմալարը, Ճէլալ Եսատ Արսէվէն 
Գատըգիւղ Քաղաքապետարան, Իսթանպուլ , 2011

Kaynaktan Mahalleye Ab-ı Hayat: Kadıköy Çeşmeleri, Yayına Haz. Görkem Kızılkayak
Kadıköy Belediyesi. İstanbul, 2011.
Գայնաքթան Մահալլէյէ Ապը Հայաթ։ Գատըքէօյ Չէշմէլէրի, Հրատարակութեան պատրաստող․ Կէօրքէմ Գըզըլգայաք 
Գատըգիւղ Քաղաքապետարան, Իսթանպուլ , 2011

Evvel Zaman İçinde Acıbadem, Cemal Küçüksezer
Kadıköy Belediyesi. İstanbul, 2013.
Էվվէլ Զաման Իչինտէ Աճըպատէմ, Ճէմալ Քիւչիւքսէզէր
Գատըգիւղ Քաղաքապետարան, Իսթանպուլ , 2013

Tarihöncesi Dönemden Ortaçağ’a Kadıköy Arkeolojisi, Necmi Karul, İnci Türkoğlu, Oğuz Tekin, Gülbahar Baran Çelik, Mıhaly Dobrovıts
Kadıköy Belediyesi Kültür Yayınları. İstanbul, 2018. 
Թարիհէօնճէսի Տէօնէմտէն Օրթաչաղա Գատըքէօյ Արքէօլօժիսի, Նէճմի Գարուլ, Ինճի Թիւրքօղլու, Կիւլպահար Պարան Չէլիք, Միհաիլ Տօբռօվիչ
Գատըգիւղ Քաղաքապետարան Մշակոյթի Հրատարակութիւններ, Իսթանպուլ , 2018

Kadıköy Heykelleri
Kadıköy Belediyesi Kültür Yayınları. İstanbul, 2018. 
Գատըքէօյ Հեյքէլլէրի
ատըգիւղ Քաղաքապետարան Մշակոյթի Հրատարակութիւններ,Իսթանպուլ , 2018

Kadıköy’ün Sakinleri
Kadıköy Belediyesi Akademi, İDEA Kadıköy ve Tasarım Atölyesi Kadıköy. İstanbul, 2019.
Գատըքէօյիւն Սագինլէրի 
ատըգիւղ Քաղաքապետարան Ագատէմի, ԻՏԷԱ Գատըքէօյ վէ Թասարըմ Աթէօլեէսի Գատըքէօյ
Իսթանպուլ , 2019

Bir Kadıköy’oğlu, Hulki Aktunç
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Պիր Գատըքէօյ Օղլու Հուլքի Ագթունչ
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը։ Իսթանպուլ , 2010

Mühürdar’dan Moda’ya Geçmişe Doğru Bir Gezinti, Deniz Kavukçuoğlu
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Միւհիւրտարտան Մօտայա Կեչմիշէ Տօղրու Պիր Կէզինդի, Տէնիզ Գավուքճուօղլու
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Moda Sevgilim, İzel Rozental
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Մօտա Սէվկիլիմ, Իզէլ Ռօզէնթալ
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Her Yeri Resim Gibi Küçük Moda, Anais M. Martin
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Հէր Եէրի Ռէսիմ Կիպի Քիւչիւք Մօտա, Անաիս Մ/ Մարթին 
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Marmara’da Bir Balık Olarak Haydarpaşa, Murat Batmankaya, 
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Մարմարատա Պիր Պալըք Օլարաք Հայտարփաշա, Մուրաթ Պատթմանգայա
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը,  Իսթանպուլ , 2010

Çamlıca’dan Yeldeğirmeni’ne, Melisa Gürpınar
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Չամլըճատան Եէլտէղիրմէնինէ, Մելիսա Կիւրբընար
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը,  Իսթանպուլ , 2010

Koşuyolu Dünyalar Kadar, Müge İplikçi
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Գօշուեօլու Տիւնեալար Գատար, Միւկէ Իփլիքչի
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը,  Իսթանպուլ , 2010

Acıbadem ve Sınırlarına Kısa Gezintiler, Piraye Şengel
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Աճըպատէմ վէ Սընըրլարընա Քըսա Կէզինդիլէր, Բիրայէ Շէնկէլ
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Fener’e Giden Yol: Feneryolu, Eray Canberk
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Ֆէնէրէ Կիտէն Եօլ։ Ֆէնէրեօլու, Երայ Ճանպէրք 
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Kızıltoprak Günlerim, Sinan Korle
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Գքզքլթօփրաք Կիւլնէրիմ, Սինան Գօրլէ 
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Rufinia’dan Çiftehavuzlar’a, Nevra Bucak
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Ռուֆինիատան Չիֆթէհավուզլարա, Նէվրա Պուճակ 
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Gözbebeğim Göztepe, Celal Özcan
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Կէօզպէպէղիմ Կէօզփէփէ, Ճելալ Էօզճան
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Bağdat Caddesi, Hikmet Temel Akarsu
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Պաղտատ Ճատտէսի, Հիգմէթ Թէմէլ Ագարսու
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Suadiye Suadiye, Cüneyt Altunç
Heyamola Yayınları Avrupa Kültür Başkenti Serisi. İstanbul, 2010.
Սուատիյէ Սուատիյէ, Ճիւնէյթ Ալթունչ
Հէյեամօլա Հրատարակութեան ՝՝Ավրուբա Քիւլթիւր Պաշքէնթի՝՝ շարքը, Իսթանպուլ , 2010

Bir Zamanlar Kadıköy, Adnan Giz
İletişim Yayınları. İstanbul, 1988.
Պիր Զամանլար Գատըքէօյ, Ատնան Կիզ
Իլէթիշիմ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ , 1988

İstanbul Gezi Rehberi, Murat Belge
Tarih Vakfı Yurt Yayınları. İstanbul, 1993.
Իսթանպուլ Կէզի Ռէհպէրի, Մուրատ Պէլկէ
Թարիհ Եուրդ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ , 1993

Kadıköy Rüzgarları, Cahit Kayra
Boyut Yayın Grubu. İstanbul, 1997.
Գատըքէօյ Ռիւզկարլարը, Ճայիդ Գայրա 
Պօյութ Հրատարակութեան Խումբ, Իսթանպուլ , 1997

Kapalı Hayat Kutusu Kadıköy Konakları, Müfid Ekdal
Yapı Kredi Yayınları, 2004.
Գաբալը Հայաթ Գութուսու Գատըքէօյ Գօնաքլարը, Միւֆիթ Էքտալ 
Հրատարակութիւն՝ Եաբը Գրէտի, Իսթանպուլ , 2004

Halkidona’dan Kadıköy’e: Körler Ülkesinin Hikayesi, Orhan Türker
Sel Yayıncılık. İstanbul, 2008.
Հալքիտօնտան Գատըքէօյէ։ Քէօրլէր Իւլքէսինին Հիկայէսի, Օրհան Թիւրքէր
Սէլ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ , 2008

Benim İstanbul’um 15 Yazar 1 Çizer, Adnan Özyalçıner
Evrensel Basım Yayın. İstanbul, 2010.
Պէնիմ Իսթանպուլում 15 Եազար 1 Չիզէր, Ատնան Էօզեալչընէր
Էվրէնսէլ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ , 2010

Sayfiye: Hafiflik Hayali, Der. Tanıl Bora
İletişim Yayınları. İstanbul, 2014.
Սայֆիյէ։ Հաֆիֆլիք Հայալի, Տէր Թանըլ Պօրա 
Իլէթիշիմ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2014

Geçmiş Zamanların, Mekânların ve Hatırlamaların Rafında: Kadıköy’ün Kitabı, Tamer Kütükçü
Ötüken Yayınları. İstanbul, 2014.
Կէչմիշ Զամանլառըն, Մէքանլարըն վե Հաթըրլամալառըն Ռաֆընտա։ Գատըքէօյիւն Գիթապը, Դամէր Գիւթիւքչիւ
Էօթիւքէն Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2014

Moda’da Gezinti, Deniz Kavukçuoğlu
Can Yayınları. İstanbul, 2015.
Մօտատա Կէզինթի, Տէնիզ Գավուքճուօղլու
Ճան հրատարակութիւն Իսթանպուլ, 2015

Eski İstanbullular, Anais M. Martin
Heyemola Yayınları. İstanbul, 2016.
Էսքի Իսթանպուլլուլար, Անայիս Մ․Մարդին 
Հէյէմօլա Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2016

Moda Sevgilim, Yeniden, İzel Rozental
Kırmızı Kedi Yayınları. İstanbul, 2016.
Մօտա Սէվկիլիմ, Իզէլ Ռօզքնթալ 
Քըրմըզը Քէտի Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2016

Evvel Zaman İçinden Yeldeğirmeni, Arif Atılgan
K-İletişim Yayınları. İstanbul, 2017.
Էվվէլ Զաման Իչինտէն, Արիֆ Աթըլկան 
Գ Իլէթիշիմ Հրատարակութիւն Իսթանպուլ, 2017

Eskiçağ'da Kadıköy, İnci Türkoğlu
Ege Yayınları. İstanbul, 2017.
Էսքիչաղտա Գատըգէօյ, Ինճի Թիւրքօղլու 
Էկէ Հրատարակութիւն, Իստանպուլ, 2017

Kadıköy Kronolojisi, F. Nalan Türkmen
Yeditepe Yayınevi. İstanbul, 2018.
Գատըգէօյ Քրօնօլիժիսի, Ֆ․ Նալան Թիւրքմէն 
Ետիթէփէ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2018

Küçük Şehir - Kadıköy İskelesi, Cevat Fehmi Başkut
İnkılâp Yayınları. İstanbul, 2008.
Քիւչիւք Շէհիր, Ճէվաթ Ֆէհմի Պաշքութ
Ինքլաբ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2008

Bir Başkomiser Galip Polisiyesi: Kadıköy Cinayetleri, Çağatay Yaşmut
Oğlak Yayınları. İstanbul, 2012. 
Պիր Պաշքօմիսէր Կալիբ Բօլիսիյէսի։ Գատըգէօյ Ճինայէթլէրի, Չաղաթայ Եաշմութ
Օղլաք Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2012

İstanbul’dan Montreal’e: Bir Göçmenin Hikâyesi, Byron Ayanoğlu (Çev. Ümit Uğur)
Türkiye İş Bankası Yayınları. İstanbul, 2013.
Իսթանպուլտան Մօնթրէալէ։ Պիր Կէօչմէնին Հիգայէսի, Պայրօն Այանօղլու Թարգմանիչ (Իւմիթ Ուղուր)
Թուրքիյէ Իշ Պանքասը Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2013

Yeldeğirmeni Öyküleri, Rüzgâr Ceyda Alpak
Notabene Yayınları. İstanbul, 2018.
Ելտէղիրմէնի Էօյքիւլէրի, Ռիւզկար Ճէյտա Ալբաք 
Նօթապէնէ Հրատարակութիւն, Իսթանպուլ, 2018

Karıncaların Günbatımı, Zaven Biberyan
Aras Yayıncılık. İstanbul, 2019.
Գարընճալարըն Կիւնպաթըմը, Զաւէն Պիպերեան 
Արաս Հրտարակչատուն, 2019

Bir Cuma Rüzgârı Kadıköy, Mario Levi
Everest Yayınları. İstanbul, 2019
Պիր Ճումա Ռիւզկարը Գատըքէօյ, Մարիօ Լէվի 
Եվերեստ Հրատարակութիւն, 2019

Mehmet Rifat Akbulut, “Kentsel tarih araştırmalarında bilgi teknolojilerinin kullanımıyla yeni bir yöntem geliştirilmesi: Kentsel dönüşümde kaos kuramı ve Kadıköy-İstanbul örneği”
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı, Doktora Tezi. İstanbul, 2004.
Մէհմէտ Ռըֆաթ Ագպուլութ ՝՝Քէնթսէլ թարիհ արաշթըրմալարընտա պիլկի թէքնօլօժիլէրինին գոււլլանըմըելա ենի պիր եօնթէմ կելիշթիրիլմէսի։ Քէնթսէլ տէօնիւշիւմտէ գաօս գուրամը վէ Գատըքէօյ Իսթանպուլ Էօրնէղի՝՝
Միմար Սինան Կիւզէլ Սանաթլար Իւնիւվէրսիթէսի Ֆէն Պիլիմլէրի Էնսթիիթիւսիւ վէ Պէօլկէ Բլանլամա Անապիլիմ Տալը, Տօքթօրա թէզի,
Իսթանպուլ, 2004

Zeynep Ayşe Gökşin, “Sürdürülebilir mahalle yenileşmesinde toplum-tabanlı model: Kadıköy-Fikirtepe için bir model önerisi”
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı, Doktora Tezi. İstanbul, 2009.
Զէյնէբ Այշէ Կէօքշին, ՝՝Սիւրտիւրիւլէպիլիր մահալլէ ենիլէշմէսինտէ թօբլում թապանլը մօտել։ Գատըքէօյ Ֆիքիրթէփէ իչին միր մօտէլ էօնէրիսի՝՝ 
Միմար Սինան Կիւզէլ Սանաթլար Իւնիւվէրսիթէսի Ֆէն Պիլիմլէրի Էնսթիիթիւսիւ վէ Պէօլկէ Բլանլամա Անապիլիմ Տալը, Տօքթօրա թէզի, Իսթանպուլ, 2009։

Haluk Öner, “Yeni Türk edebiyatında Kadıköy (1872-200): Hikâye, roman ve anı kitapları”
Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Doktora Tezi. İstanbul, 2013.
Հալուք Էօնէր, ՝՝Եէնի Թիւրք Էտէպիյաթընտա Գատըքէօյ (1872-200)։ Հիգայէ, Րօման վէ անը գիթաբլարը՝՝
Մարմարա Իւնիւվէրսիթէսի Թուիրքիաթ Արաշթըրմալարը Էնսթիիթիւսիւ Թոիւրք Տիլի վէ Էտէպիյաթը Անապիլիմ Տալը, Տօքթօրա թէզի, Իսթանպուլ, 2013։

Devran Bengü, “Kamusal mekânın yapılanmasında kamusallık ve ekinsel üretim mekanlarının rolü: Kadıköy örneği”
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı, Doktora Tezi. İstanbul, 2017.
Տէվրան Պէնկիւ, ՝՝Գամուսալ մէքանըն եաբըլանմասընտա գամուսալլըք վէ եքինսէլ իւրէթիմ մեքանլարընըն րօլիւ։ Գատըգքէօյ էօրնէղի՝՝
Միմար Սինան Կիւզէլ Սանաթլար Իւնիւվէրսիթէսի Ֆէն Պիլիմլէրի Էնսթիիթիւսիւ վէ Պէօլկէ Բլանլամա Անապիլիմ Տալը, Տօքթօրա թէզի, Իսթանպուլ, 2017։

Aylin Şentürk, “Aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma etkileşimi bağlamında kullanıcı sürekliliğinin irdelenmesi: Kadıköy Moda örneği”
İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı, Doktora Tezi. İstanbul, 2018.
Այլին Շէնթիւրք, ՝՝Աիտիյէթ․ քէնթ գիմլիղի վէ քէնթսէլ գօրումա էթքիլէշիմի պաղլամընտա քուլլանըճը սիւրէքլիլիղինին իրտէլէնմէսի՝՝։ Գատըքէօյ Մօտա էօրնէղի՝՝
Իսթանպուլ Թէքնիէ Իւնիւվէրսիթէսի Ֆէն Պիլիմլէրի Էնսթիւթիւսիւ վե Պէօլկէ Բլանլամա Անապիլիմ Տալը, Տօքթօրա թէզի։ 
Իսթանպուլ, 2018

Vedia Derda Taşar, “Network toplumunda kent: Kadıköy, Fatih ve Sultanbeyli örnekleri”
Mardin Artuklu Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı, Doktora Tezi. Mardin, 2018.
Վէտիա Տէրտա Թաշար, ՝՝Նէթվէօրք թօփլումունտա քէնթ։ Գատըքէօյ, Ֆաթիհ վէ Սուլթանպէյլի Էօրնէքլէրի՝՝։ 
Մարտին Արթուքլու Իւնիւվէրսիթէսի Ֆէն Պիլիմլէրի Էնսթիւթիւսիւ Միմարլըք Անապիլիմ Տալը, Տօքթօրա թէզի։
Մարտին, 2018։

Berken Döner, “Azınlıkların Gündelik Yaşamında Kültürel Süreçler: İstanbul Örneği”
Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İletişim Bilimleri Anabilim Dalı, Doktora Tezi. Kocaeli, 2019.
Պէրքէն Տէօներ, ՝՝Ազընլըքլարըն Կիւնտէլիք Եաշամընտա Քիւլթիւրէլ Սիւրէչլէր՝՝։ Իսթանպուլ Էօրնէղի՝՝
Գօճաէլի Իւնիւվէրսիթէսի Սօսեալ Պիլիմլէր Էնսթիւթիւսիւ Իլէթիշիմ Պիլիմլերի Անապիլիմ Տալը, Տօքթօրա թէզի։
Գօճաէլի, 2019

Khalkedon: İstanbul’un Anadolu Yakasındaki Rum Cemaati 
Belgesel. 2014.
Yönetmen: Grigoris Oikonomidis

Գալգէտոն։ Իսթանպուլուն Անատօլու Եաքասընտա Ռում Ճէմաաթի 
Վաւերագրական 2014
Ռէժիսէօր Կրիկօրիս Օիգօնօմիտիս